पाल्पा । एक समय खेती भनेको केवल अनुभव, परम्परा र अनुमानको विषय मानिन्थ्यो। किसानले बाली लगाउँथे, मौसमको भरोसा गर्थे, उत्पादन राम्रो भयो भने भाग्य र नराम्रो भयो भने नियति ठानिन्थ्यो। तर, विश्व अहिले ‘स्मार्ट एग्रिकल्चर’ अर्थात् डिजिटल र वैज्ञानिक कृषिको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ।
इजरायलले मरुभूमिमा हरियाली उमारेर विश्वलाई चकित बनायो, जापानले सीमित जमिनमै प्रविधिमैत्री खेतीबाट उच्च उत्पादन हासिल गर्यो, नेदरल्यान्ड्सले सानो भूगोलमै विश्वकै दोस्रो ठूलो कृषि निर्यातकर्ता बन्ने कीर्तिमान कायम गर्यो। अब यही वैज्ञानिक सोचको झिल्को पाल्पा-१ को माटोमा पनि देखिन थालेको छ।
प्रतिनिधि सभा सदस्य सन्दिप रानाले सुरु गरेको “मेरो सांसद, मेरो अधिकार” अभियान अन्तर्गतको माटो परीक्षण तथा वैज्ञानिक खेती कार्यक्रम ले पाल्पामा कृषि रूपान्तरणको नयाँ बहस सिर्जना गरेको छ। कृषि ज्ञान केन्द्र पाल्पा, रामपुर नगरपालिका तथा श्री राम तुलसी माध्यमिक विद्यालयको प्राविधिक सहकार्यमा सञ्चालन भइरहेको यो अभियानले विद्यार्थी, किसान र प्रविधिलाई एउटै सूत्रमा बाँधेको छ।
विद्यालयको प्रयोगशालामा सीमित रहने कृषि बाली विज्ञानका विद्यार्थीहरू अहिले टेस्ट-किट बोकेर खेतबारीमै पुगिरहेका छन्। माटोको प्रकृति, उर्वराशक्ति, अम्लीय वा क्षारीय अवस्था, आवश्यक पोषण तत्व तथा उपयुक्त बालीबारे वैज्ञानिक विश्लेषण गरिँदा किसानहरूमा नयाँ आत्मविश्वास बढेको छ।
युवालाई गाउँमै सम्भावनाको खोज: नेपालको कृषि क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो चुनौतीमध्ये एक हो- युवा पलायन। “खेती गरेर भविष्य बन्दैन” भन्ने सोचले हजारौं युवालाई विदेशतर्फ धकेलेको छ। तर सांसद सन्दिप रानाको यो अभियानले कृषिलाई सम्मानित, प्रविधिमैत्री र सम्भावनायुक्त पेशाका रूपमा स्थापित गर्ने प्रयास गरेको छ।
दक्षिण कोरियाले ‘स्मार्ट फार्म’ अवधारणामार्फत युवालाई कृषि क्षेत्रमा फर्कायो। भारतका विभिन्न राज्यहरूले डिजिटल माटो परीक्षण प्रणालीमार्फत किसानको उत्पादन लागत घटाए। अब पाल्पामा पनि त्यही शैलीको अभ्यास सुरु हुनु सकारात्मक संकेतका रूपमा हेरिएको छ। विद्यार्थीहरूलाई गाउँकै खेतबारीमा प्रयोगात्मक अभ्यास गराइँदा उनीहरू केवल प्रमाणपत्रधारी विद्यार्थी नभई भविष्यका कृषि प्राविधिक, अनुसन्धानकर्ता र उद्यमीका रूपमा तयार भइरहेका छन्। यसले ‘ब्रेन ड्रेन’ रोक्दै ‘ब्रेन गेन’ को सम्भावना बढाएको स्थानीय सरोकारवालाहरू बताउँछन्।
माटो परीक्षण :किसानको खल्ती जोगाउने वैज्ञानिक उपाय- नेपालका धेरै किसानहरूले अझै पनि माटोको अवस्था नबुझी जथाभाबी रासायनिक मल प्रयोग गर्ने गरेका छन्। यसको असर उत्पादन लागत वृद्धि, माटोको उर्वराशक्ति क्षय तथा दीर्घकालीन रूपमा जमिनको क्षतिमा देखिएको छ। सांसद रानाको पहलमा सुरु गरिएको माटो परीक्षण कार्यक्रमले यही समस्याको समाधान खोज्ने प्रयास गरेको छ।
लागतमा कमी: कुन माटोमा कति मल आवश्यक छ भन्ने वैज्ञानिक जानकारी प्राप्त भएपछि किसानले अनावश्यक खर्चबाट मुक्ति पाउनेछन्।
उत्पादनमा वृद्धि: माटो सुहाउँदो बाली छनोट हुँदा उत्पादनको गुणस्तर र परिमाण दुवैमा उल्लेखनीय सुधार आउने अपेक्षा गरिएको छ।
माटो संरक्षण: रासायनिक मलको असन्तुलित प्रयोगले बिग्रँदै गएको माटोको स्वास्थ्य जोगाउन यो अभियान प्रभावकारी बन्ने विश्वास गरिएको छ। चीनले ‘सॉइल हेल्थ कार्ड’ प्रणाली लागू गरेपछि उत्पादन वृद्धि र लागत नियन्त्रणमा उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेको थियो। पाल्पामा सुरु भएको यो पहललाई पनि त्यस्तै दीर्घकालीन कृषि सुधार अभियानका रूपमा हेरिएको छ।
“आत्मनिर्भर पाल्पा” : अब नाराभन्दा माथिको अभियान सांसद सन्दिप रानाले कृषिलाई आधुनिक, वैज्ञानिक र उत्पादनमुखी बनाउन युवाको सहभागिता अपरिहार्य रहेको बताएका छन्। उनको “आत्मनिर्भर पाल्पा” अवधारणा अहिले स्थानीय स्तरमै व्यवहारिक अभियानका रूपमा विकसित हुँदै गएको छ।
राजनीतिक नेतृत्व केवल भाषण, उद्घाटन र नारामा सीमित नहुने सन्देश यो अभियानले दिएको छ। किसानको खेतबारीसम्म पुगेर समस्या पहिचान गर्ने र समाधान खोज्ने शैलीले सांसद रानालाई फरक पहिचान दिलाएको स्थानीयको भनाइ छ।
कृषक, शिक्षक, अभिभावक तथा विद्यार्थीहरूले यस अभियानलाई उत्साहपूर्वक स्वागत गरेका छन्। धेरैले यसलाई “पाल्पाको कृषि इतिहास बदल्ने सुरुवात” का रूपमा टिप्पणी गरेका छन्।
रामपुरलाई ग्रामीण नमुना शहर बनाउने लक्ष्य:
यस अभियानसँगै सांसद रानाले रामपुरलाई आधुनिक ग्रामीण नमुना शहर का रूपमा विकास गर्ने अवधारणा पनि अघि सारेका छन्। कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रविधि र बजार व्यवस्थापनलाई एकीकृत गर्दै रामपुरलाई ग्रामीण समृद्धिको केन्द्र बनाउने लक्ष्य राखिएको छ। विशेषगरी कालिगण्डकी करिडोर सञ्चालनमा आएपछि पाल्पा-रामपुर क्षेत्रले राष्ट्रिय तथा अन्तरप्रदेशीय बजारसँग प्रत्यक्ष पहुँच पाउने विश्वास गरिएको छ। सडक सञ्जाल विस्तारसँगै कृषि उत्पादनको ढुवानी सहज हुने, बजारको अभाव हट्ने र स्थानीय उत्पादनले व्यापक बजार पाउने अपेक्षा गरिएको छ।
स्थानीय सरोकारवालाहरूका अनुसार कालिगण्डकी करिडोरले रामपुरलाई केवल कृषि केन्द्र मात्र नभई व्यापार, पर्यटन र ग्रामीण उद्यमशीलताको केन्द्रका रूपमा समेत स्थापित गर्न सक्ने सम्भावना बोकेको छ।
निष्कर्ष: पाल्पा-१ बन्न सक्छ नेपालको ‘स्मार्ट एग्रिकल्चर मोडल’ यो अभियान माटो परीक्षणमा मात्र सीमित रहने देखिँदैन। आगामी दिनमा शीतभण्डार निर्माण, कृषि उत्पादनको डिजिटल बजार व्यवस्थापन, आधुनिक सिंचाइ प्रणाली, किसानलाई प्रत्यक्ष अनुदान तथा कृषि बीमासँग जोड्ने योजना पनि अघि सारिएको बताइएको छ।
भारतको पंजाब, इजरायलको नेगेभ क्षेत्र र नेदरल्यान्ड्सको हाई-टेक कृषि प्रणालीजस्तै वैज्ञानिक अवधारणालाई स्थानीय आवश्यकता अनुसार पाल्पामा लागू गर्न सकिए पाल्पा-१ देशकै नमुना कृषि क्षेत्र बन्न सक्ने सम्भावना प्रबल देखिएको छ। सांसद सन्दिप रानाले सुरु गरेको यो अभियानले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ- “माटो बुझेको समाज मात्रै समृद्ध बन्छ।”
पाल्पाको माटोमा रोपिएको यो वैज्ञानिक कृषि अभियानले अब केवल बाली मात्र होइन, आशा, आत्मनिर्भरता र समृद्धिको भविष्य पनि फलाउने अपेक्षा गरिएको छ।
