- अब्दुल सत्तार

कांग्रेसको पुस्तान्तरण, गगन नेतृत्व र भोटेकोशी विपद्मा सरकारको भूमिकाबारे नेपाली कांग्रेस केन्द्रीय सदस्य अब्दुल सत्तारसँग मिशन लुम्बिनी डटकमको विशेष संवाद

नेपाली कांग्रेस यतिबेला नेतृत्व परिवर्तन, पुस्तान्तरण र संगठनात्मक रूपान्तरणको निर्णायक बहसमा छ। पार्टीलाई विगतकै शैली र राजनीतिक संस्कारबाट निरन्तरता दिने कि बदलिँदो समय, नयाँ पुस्ताको अपेक्षा र समकालीन राजनीतिक चुनौतीअनुसार आफूलाई पुनर्संरचना गर्ने भन्ने प्रश्न कांग्रेसभित्र पेचिलो बन्दै गएको छ।

यही बहसका बीच गगन थापाको नेतृत्व कांग्रेसभित्रको एउटा महत्वपूर्ण राजनीतिक एजेन्डाका रूपमा अघि आएको छ। नयाँ पुस्ताको प्रतिनिधित्व, आधुनिक राजनीतिक सोच, संस्थागत निर्णय प्रणाली, संगठन सुधार र जनतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध पुनःस्थापित गर्ने विषयलाई गगन नेतृत्वसँग जोडेर हेर्ने नेताहरूको संख्या बढिरहेको छ।

कांग्रेस केन्द्रीय सदस्य अब्दुल सत्तार गगन थापा नेतृत्वको पक्षमा स्पष्ट रूपमा उभिएका छन्। तर उनको समर्थन व्यक्तिप्रतिको अन्धसमर्थन नभई कांग्रेसको राजनीतिक संस्कार, संगठन सञ्चालन र निर्णय प्रक्रियामा परिवर्तन आवश्यक रहेको तर्कमा आधारित छ। उनका अनुसार अब कांग्रेसमा गुटभन्दा संस्था, पहुँचभन्दा योगदान, भागबन्डाभन्दा विधि र नाराभन्दा परिणाम प्राथमिक बन्नुपर्छ।

सत्तारको राजनीतिक सरोकार पार्टीभित्रको नेतृत्व परिवर्तनमा मात्र सीमित छैन। पछिल्लो समय भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी विपद्, उद्धार तथा राहत व्यवस्थापन, विस्थापित नागरिकको अवस्था र राज्यको जवाफदेहिताप्रति पनि उनले गम्भीर प्रश्न उठाउँदै आएका छन्।

उनको बुझाइमा विपद्लाई सामान्य बाढीका रूपमा मात्र हेरेर पुग्दैन। पीडितलाई राहत सामग्री वितरण गरेर राज्यको जिम्मेवारी समाप्त नहुने भन्दै उनले ‘राहत लिएर फर्किएपछि पीडित कहाँ पकाएर खाने, कहाँ सुत्ने र कसरी सुरक्षित रहने?’ भन्ने आधारभूत प्रश्न सरकारसमक्ष उठाएका छन्।

पार्टीभित्र नेतृत्व परिवर्तनदेखि राज्यको विपद् व्यवस्थापनसम्मका समसामयिक विषयमा केन्द्रित रहेर मिशन लुम्बिनी डटकमले नेपाली कांग्रेस केन्द्रीय सदस्य अब्दुल सत्तारसँग गरेको विशेष संवाद :

प्रश्न : कांग्रेसको अहिलेको सबैभन्दा ठूलो समस्या के हो-नेतृत्व कि संगठन?

दुवै एकअर्कासँग जोडिएका विषय हुन्। नेतृत्वको शैलीले संगठनलाई प्रभावित गर्छ र संगठन कमजोर हुँदा जनतासँगको सम्बन्ध पनि कमजोर हुन्छ। त्यसैले कांग्रेसलाई अब केवल सभापति परिवर्तन गरेर मात्र पुग्दैन। नेतृत्वको सोच, संगठन सञ्चालन, निर्णय प्रक्रिया र राजनीतिक संस्कारमै परिवर्तन आवश्यक छ। कांग्रेसलाई फेरि जनताको भरोसाको पार्टी बनाउने हो भने समयको माग बुझ्ने र त्यसअनुसार काम गर्ने नेतृत्व चाहिन्छ।

प्रश्न : त्यसो भए गगन थापा नै किन?

गगन थापा हाम्रो लागि केवल एउटा व्यक्ति होइन, परिवर्तनको सम्भावना बोकेको नेतृत्व हो। उहाँले नयाँ पुस्ताका प्रश्न बुझ्नुभएको छ, जनतासँग संवाद गर्नुभएको छ र राष्ट्रिय राजनीतिका महत्वपूर्ण विषयमा निरन्तर हस्तक्षेप गर्नुभएको छ।

अब कांग्रेसलाई केवल ऊर्जा होइन, नयाँ सोच, आधुनिक राजनीतिक दृष्टिकोण, प्रविधिको प्रयोग र परिणाममुखी नेतृत्व चाहिएको छ। हामीले गगन थापामा त्यो सम्भावना देखेका छौँ।

त्यसैले गगन थापाको पक्षमा उभिनु कुनै गुटको पक्षमा उभिनु होइन; कांग्रेसको भविष्यको राजनीतिक दिशाको पक्षमा उभिनु हो।

प्रश्न : गगनलाई ‘नयाँ पुस्ता’ भनिरहँदा पुस्तान्तरणको अर्थ सभापति परिवर्तन मात्रै हो?

बिल्कुल होइन कुर्सीमा नयाँ व्यक्ति पुग्दैमा पुस्तान्तरण हुँदैन पुस्तान्तरण भनेको सोच, निर्णय प्रक्रिया, संगठन सञ्चालन र राजनीतिक संस्कारको परिवर्तन हो। टिकट वितरणमा पहुँचभन्दा योगदान हेरिनुपर्छ। निर्णय सीमित व्यक्तिको घेराबाट बाहिर आउनुपर्छ। कार्यकर्ताले आफ्नो योगदानको मूल्यांकन भएको महसुस गर्नुपर्छ।

गगन थापा सभापति बनेर पनि कांग्रेस पुरानै शैलीमा चल्यो भने त्यो पुस्तान्तरण होइन, केवल नेतृत्व परिवर्तन हुनेछ।

प्रश्न : गगन नेतृत्वको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा के हुनेछ?

उहाँले आफूलाई एउटा समूहको नेता होइन, सम्पूर्ण कांग्रेसको सभापति बनाउन सक्नुहुन्छ कि सक्नुहुन्न भन्ने नै सबैभन्दा ठूलो परीक्षा हो। गगनको नेतृत्व एउटा गुटलाई अर्को गुटले विस्थापित गर्ने परियोजना बन्नु हुँदैन। संस्था बलियो हुनुपर्छ, विधि बलियो हुनुपर्छ र कार्यकर्ताको सम्मान हुनुपर्छ। मेरो विश्वास छ-यदि गगन थापाले यही बाटो समात्नुभयो भने कांग्रेसले नयाँ राजनीतिक विश्वास निर्माण गर्न सक्छ।

प्रश्न : पुरानो पुस्ताको योगदान र अनुभवलाई नयाँ नेतृत्वले कसरी समेट्ने?

नयाँ पुस्ता आउनु भनेको पुरानो पुस्तालाई अपमान गर्नु होइन। कांग्रेस निर्माणमा पुरानो पुस्ताको ठूलो योगदान छ। त्यसको सम्मान हुनुपर्छ। तर अनुभवको सम्मान गर्दै नेतृत्व हस्तान्तरणलाई रोकिराख्नु पनि उचित हुँदैन। हामी पुस्ताबीच द्वन्द्व होइन, पुस्ताबीच सहकार्य चाहन्छौँ। पुरानो पुस्ताको अनुभव र नयाँ पुस्ताको ऊर्जा जोड्न सकियो भने कांग्रेस अझ बलियो हुन्छ।

प्रश्न : गगन थापाको नेतृत्वमा कांग्रेसले आगामी निर्वाचनमा पुनरागमन गर्न सक्छ भन्ने आधार के हो?

केवल व्यक्तिको लोकप्रियताले मात्रै निर्वाचन जितिँदैन। त्यसका लागि बलियो संगठन, सही उम्मेदवार, स्पष्ट राजनीतिक एजेन्डा र जनतासँग निरन्तर सम्बन्ध आवश्यक हुन्छ।

गगन थापा नेतृत्वमा आएपछि संगठनलाई वडा तहसम्म सक्रिय बनाउने, योग्य र जनतामा स्वीकार्य नेतृत्वलाई अवसर दिने तथा कांग्रेसलाई जनताको दैनिक समस्यासँग जोड्ने अभियान चलाउनुपर्छ। गगनको नेतृत्व र बलियो संगठन जोडियो भने कांग्रेसले पुनरागमन गर्न सक्छ।

प्रश्न : गगन नेतृत्वमाथि प्रश्न उठाउने कांग्रेसभित्रकै नेताहरूलाई तपाईंको जवाफ के छ?

प्रश्न उठाउनु लोकतन्त्र हो। गगनको आलोचना गर्ने सबैलाई परिवर्तनविरोधी भन्न मिल्दैन तर परिवर्तनको सम्भावनालाई नै रोक्ने गरी बहस हुनु हुँदैन। गगन नेतृत्वमा आउनुभयो भने उहाँले पनि आलोचनाको सामना गर्नुपर्छ र काम, नीति तथा परिणामबाट आफ्नो नेतृत्व प्रमाणित गर्नुपर्छ। मेरो समर्थन अन्धसमर्थन होइन। म व्यक्तिभन्दा परिवर्तनको एजेन्डाको पक्षमा छु। 

प्रश्न : भोटेकोशीमा भएको घटनालाई तपाईंले ‘सामान्य बाढी’ होइन, ‘प्रलय’ भन्नुभएको छ। सरकारको विपद् व्यवस्थापनप्रति तपाईं यति कडा किन हुनुहुन्छ?

मेरो स्पष्ट बुझाइ छ-भोटेकोशीमा आएको विपद् सामान्य बाढी होइन, प्रलयकारी महाविपद् हो। यसको भयावहता, क्षतिको स्तर र त्यसबाट उत्पन्न मानवीय संकटलाई राज्यले त्यही गम्भीरताका साथ सम्बोधन गर्नुपर्थ्यो। महाविपद्को समयमा सरकारको पहिलो प्राथमिकता कुनै प्रशासनिक प्रक्रिया, राजनीतिक सुविधा वा आफ्नो अनुकूल व्यवस्थापन होइन-नागरिकको ज्यान जोगाउनु, तत्काल उद्धार गर्नु र पीडितलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याउनु हो।

तर मेरो अनुभूति के छ भने विपद्को वास्तविक आवश्यकता र परिस्थितिको गम्भीरताभन्दा पनि उद्धार तथा राहत व्यवस्थापनलाई सरकारको आफ्नै अनुकूल ढाँचामा अघि बढाउने प्रयास भयो। यदि यस्तो प्रवृत्तिले उद्धारमा ढिलाइ वा समन्वयको कमजोरी निम्त्याएको हो भने त्यसको जिम्मेवारी कसले लिने भन्ने प्रश्न उठ्छ।

विपद्मा एक मिनेटको ढिलाइ पनि कसैका लागि जीवन र मृत्युको प्रश्न बन्न सक्छ। त्यसैले अब सरकारले विपद् व्यवस्थापनमा कहाँ कमजोरी भयो, उद्धार प्रभावकारी भयो कि भएन र थप मानवीय क्षति हुन नदिन के-कस्ता कदम चालिए भन्ने विषयमा स्पष्ट जवाफ दिनुपर्छ।

मेरो प्रश्न राजनीतिक होइन, मानवीय हो-सरकारले विपद्को गम्भीरता बुझेर पीडितको आवश्यकताअनुसार काम गर्‍यो कि विपद्लाई नै आफ्नो व्यवस्थापनअनुसार चलाउन खोज्यो? यसको निष्पक्ष समीक्षा र आवश्यक परे जिम्मेवारी निर्धारण हुनुपर्छ। किनकि विपद्को समयमा राज्यको परीक्षा भाषणले होइन, कति मानिसको ज्यान जोगाइयो, कति परिवारलाई सुरक्षित गरियो र पीडितलाई कति छिटो सामान्य जीवनमा फर्काइयो भन्ने परिणामले हुन्छ।

प्रश्न : राहत वितरण केन्द्रबाट राहत लिएर फर्किएपछि पनि पीडितको वास्तविक समस्या सकिँदैन भन्नुभएको छ। राज्यसँग तपाईंको सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न के हो?

यही अहिलेको सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न हो-राहतको पोको बाँडेर मात्रै राज्यको दायित्व पूरा हुँदैन। कल्पना गर्नुस्, एउटा परिवारको घर बगेको छ। बस्ने ठाउँ छैन, खाना पकाउने ठाउँ छैन, रात बिताउने सुरक्षित ठाउँ छैन। उसले राहत वितरण केन्द्रबाट केही खाद्यान्न पायो र बाहिरियो। त्यसपछि उसको अगाडिको प्रश्न के हो? पकाएर खाने ठाउँ खोइ सरकार? सुत्ने ठाउँ खोइ?
सुरक्षित बस्ने ठाउँ खोइ?

यी प्रश्नको जवाफ नदिई राहत वितरणलाई मात्र सफल उद्धार वा विपद् व्यवस्थापन भन्न सकिँदैन।

पीडितलाई केही किलो चामल, दाल वा अन्य राहत सामग्री दिएर राज्यको जिम्मेवारी सकिँदैन। उसको सुरक्षित बास, खाना, स्वास्थ्य उपचार, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिकको सुरक्षा, अस्थायी आवास र अन्ततः पुनःस्थापनासम्म राज्यको उपस्थिति देखिनुपर्छ।

भोटेकोशीका पीडितले राहत लिएपछि फेरि सडकमा, खुला आकाशमुनि वा असुरक्षित ठाउँमा रात बिताउनुपर्ने अवस्था छ भने हामीले गम्भीर भएर प्रश्न गर्नैपर्छ-राज्यको राहत कहाँ सकिन्छ र राज्यको जिम्मेवारी कहाँबाट सुरु हुन्छ?

मेरो दृष्टिमा राज्यको जिम्मेवारी राहत वितरण केन्द्रमा पुगेर समाप्त हुँदैन। राहत केन्द्रबाट पीडितको सुरक्षित जीवनसम्म राज्य पुग्नुपर्छ। त्यसैले सरकारसँग मेरो आग्रह मात्र  होइन, स्पष्ट खबरदारी छ-तत्काल अस्थायी आवासको व्यवस्था गर, सुरक्षित आश्रय देऊ, खाद्यान्न र स्वास्थ्य सेवा सुनिश्चित गर, विस्थापित परिवारको तथ्यांक व्यवस्थित गर र पुनःस्थापनाको ठोस कार्ययोजना सार्वजनिक गर।

विपद्को बेला राजनीतिक श्रेय कसले लियो भन्ने कुरा गौण हो। कसको ज्यान जोगियो, कसको घर पुनःबसालियो र पीडितले कहिले ‘अब हामी सुरक्षित छौँ, सरकार हाम्रो साथमा छ’ भन्ने अनुभूति गर्न पाए-त्यही राज्यको सफलताको वास्तविक मापदण्ड हो।

मेरो यो आवाज सरकारविरोधी राजनीति गर्नका लागि होइन। यो भोटेकोशीका पीडितको पक्षमा राज्यलाई जवाफदेही बनाउनका लागि हो। विपद्को समयमा मौन बस्नु सजिलो हुन सक्छ, तर पीडितको पीडा देखेर प्रश्न उठाउनु राजनीतिकर्मीको जिम्मेवारी हो।

प्रश्न : तपाईं गगन थापाको नेतृत्वको पक्षमा दृढ हुनुहुन्छ। भोलि उहाँले गल्ती गर्नुभयो भने पनि यही दृढता कायम रहन्छ?

समर्थन भनेको गलतलाई सही भन्नु होइन। गगन थापाले नेतृत्व पाएपछि उहाँलाई सफल बनाउन हामीले सहयोग गर्नुपर्छ, तर आवश्यक पर्दा प्रश्न पनि गर्नुपर्छ। नेतृत्व सफल होस् भन्ने चाहना र नेतृत्वलाई जवाफदेही बनाउने जिम्मेवारी एकअर्काका विरोधी होइनन्।

म गगन थापालाई शक्तिशाली व्यक्ति बनाउनभन्दा उहाँको नेतृत्वमा कांग्रेसको संस्था शक्तिशाली भएको हेर्न चाहन्छु।

यदि उहाँले गुटबन्दी, भागबन्डा, पहुँचको राजनीति वा पुरानै कार्यशैलीलाई निरन्तरता दिनुभयो भने हामीले त्यसको पनि प्रश्न गर्नुपर्छ। परिवर्तनको समर्थन गर्दा परिवर्तनको परिणाम माग्ने अधिकार पनि हामीसँग हुन्छ।

प्रश्न : अन्ततः कार्यकर्ता र जनताले सोध्ने एउटै प्रश्न छ-‘गगन थापा किन?’

किनकि अब कांग्रेसले विगत व्यवस्थापन गर्ने सभापति होइन, बदलिँदो नेपाल र नयाँ पुस्ताको भविष्य नेतृत्व गर्ने सभापति खोज्नुपर्छ। गगन थापा त्यसका लागि एउटा बलियो सम्भावना हुनुहुन्छ। तर उहाँको सफलता उहाँ सभापति बन्नुमा मात्र होइन, कांग्रेसलाई कति संस्थागत, जनमुखी, पारदर्शी र परिणाममुखी बनाउन सक्नुहुन्छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ। ‘गगनको विजयभन्दा ठूलो कुरा कांग्रेसको विजय हो’

अब्दुल सत्तारको राजनीतिक अडानलाई हेर्दा गगन थापा नेतृत्वको समर्थन कुनै व्यक्तिगत समीकरणमा सीमित देखिँदैन। उनी यसलाई कांग्रेसको भावी राजनीतिक दिशासँग जोड्छन्।

उनको दृष्टिमा अब कांग्रेसमा गुटभन्दा संस्था, भागबन्डाभन्दा विधि, पहुँचभन्दा योगदान र नाराभन्दा परिणाम प्राथमिक बन्नुपर्छ।

त्यसैगरी भोटेकोशीजस्ता विपद्मा उनको जोड राजनीतिक लाभ-हानिभन्दा माथि उठेर पीडितको पक्षमा राज्यलाई जवाफदेही बनाउनेमा छ।

सत्तारको सन्देश स्पष्ट छ-कांग्रेसलाई अब नेतृत्व परिवर्तन मात्र होइन, राजनीतिक संस्कारको परिवर्तन चाहिएको छ। गगन थापाको नेतृत्व त्यस परिवर्तनको माध्यम बन्न सक्छ; तर त्यसको अन्तिम मूल्यांकन भाषणले होइन, काम र परिणामले हुनेछ।

अब गगन थापासामु प्रश्न स्पष्ट छ-नयाँ सभापति बन्ने कि नयाँ कांग्रेस निर्माण गर्ने सभापति बन्ने र अब्दुल सत्तारजस्ता नेताको भूमिकासमेत त्यत्तिकै महत्वपूर्ण हुनेछ-परिवर्तनका पक्षमा दृढ समर्थन, तर नेतृत्वप्रति निरन्तर खबरदारी।