काठमाडौँ । नेपालबाट प्रत्येक वर्ष हजारौं युवा उच्च शिक्षा, सीप विकास र उज्ज्वल भविष्यको सपना बोकेर विदेश जाने गर्छन् । वैदेशिक शिक्षा र रोजगारीले धेरै नेपाली परिवारको जीवनस्तर उकास्न मद्दत गरेको छ । तर पछिल्ला वर्षहरूमा बढ्दो वैदेशिक गमनसँगै एउटा गम्भीर प्रश्न पनि उठ्न थालेको छ-के सबैजना वास्तवमै पढ्नका लागि विदेश गइरहेका छन्, वा शिक्षाको नाममा अर्को प्रकारको आप्रवासन उद्योग विकसित हुँदैछ ?
देशभर फैलिएका सयौं शैक्षिक परामर्श केन्द्रहरूले विदेश अध्ययनलाई अवसरको रूपमा प्रस्तुत गरिरहेका छन् । अधिकांश संस्थाहरू वैधानिक र जिम्मेवार रूपमा काम गरिरहेका भए पनि केही घटनाहरूले प्रणालीभित्र रहेका कमजोरीमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएका छन् । अध्ययनका लागि गएका कतिपय व्यक्तिहरू कक्षाकोठाभन्दा बढी श्रम बजारमा सक्रिय देखिनु, भिसाको उद्देश्य र वास्तविक गतिविधिबीचको अन्तर बढ्नु तथा विदेशी अध्यागमन निकायहरूको चासो बढ्नुले बहसको नयाँ ढोका खोलेको छ ।
अध्ययनका नाममा विदेश पुगेका सबै विद्यार्थीहरूको उद्देश्य शैक्षिक नै हुन्छ भन्ने ग्यारेन्टी छैन । कतिपय अवस्थामा विदेश पुग्ने बित्तिकै काम खोज्ने, पढाइलाई गौण बनाउने वा भिसाको सर्त उल्लंघन गर्ने प्रवृत्ति देखिएको विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टहरूले समेत संकेत गरेका छन् । यसले वास्तविक विद्यार्थीहरूको छविमाथि समेत असर पार्न थालेको छ ।
प्रश्न केवल केही व्यक्तिको व्यवहारको मात्र होइन, प्रणालीको प्रभावकारिताको पनि हो । अध्ययनका लागि विदेश पठाइएका विद्यार्थी वास्तवमै अध्ययनरत छन् कि छैनन् ? परामर्श दिने संस्थाहरूले दिएका जानकारी कति सत्य छन् ? विदेश पुगेपछि विद्यार्थीको अवस्था कसले अनुगमन गर्छ ? यस्ता प्रश्नहरूको स्पष्ट उत्तर अझै सहज रूपमा उपलब्ध छैन ।
नेपाल सरकारले वैदेशिक शिक्षा, अध्यागमन व्यवस्थापन तथा मानव बेचबिखन नियन्त्रणका क्षेत्रमा विभिन्न कानुनी व्यवस्था लागू गरेको छ । सम्बन्धित निकायहरू सक्रिय रहेको दाबी पनि गरिन्छ । तर विदेश जानेहरूको संख्या निरन्तर बढिरहँदा निगरानी प्रणाली कति प्रभावकारी छ भन्ने विषयमा थप बहस आवश्यक देखिन्छ ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार अहिलेको चुनौती वैदेशिक शिक्षालाई रोक्ने होइन, त्यसलाई थप पारदर्शी र जिम्मेवार बनाउने हो । विद्यार्थी छनोटदेखि परामर्श प्रक्रिया, भिसा आवेदनदेखि विदेशमा अध्ययन अवस्थासम्मको सम्पूर्ण चक्रलाई डिजिटल अनुगमन प्रणालीसँग जोड्न सके धेरै समस्या नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।
चिन्ताको विषय के हो भने केही गैरजिम्मेवार गतिविधिका कारण सम्पूर्ण नेपाली विद्यार्थी समुदायमाथि नै प्रश्न उठ्ने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ । विश्वका विभिन्न देशमा नेपाली विद्यार्थी र श्रमिकहरूले आफ्नो मेहनत, अनुशासन र क्षमताबाट राम्रो प्रतिष्ठा निर्माण गरेका छन् । त्यसैले केही अपवादलाई आधार बनाएर सम्पूर्ण नेपाली समुदायलाई दोषी देखाउने प्रयास स्वीकार्य हुन सक्दैन ।
आज आवश्यकता आरोपको होइन, उत्तरदायित्वको हो । सरकार, शैक्षिक संस्था, परामर्शदाता, अभिभावक र स्वयं विद्यार्थी सबैले आफ्नो भूमिका जिम्मेवारीपूर्वक निर्वाह गर्नुपर्छ। किनभने वैदेशिक शिक्षा अवसर पनि हो, तर कमजोर नियमन र गलत नियतको शिकार बनेमा यही अवसर जोखिममा पनि बदलिन सक्छ ।
प्रश्न अझै बाँकी छ-विदेश जाने नेपाली युवाहरू ज्ञान र सीपको खोजीमा छन्, कि विश्व श्रम बजारको माग पूरा गर्ने अनियन्त्रित प्रवाहको हिस्सा बन्दै गइरहेका छन् ? यसको उत्तर खोज्नु आजको आवश्यकता मात्र होइन, राष्ट्रिय जिम्मेवारी पनि हो ।
