संघर्षबाट सिकाइ, इमानदारीबाट प्रेरणा र शिक्षाप्रतिको समर्पणको यात्रा

कहिलेकाहीँ कुनै पुस्तक पढ्दा हामी केवल अक्षरहरू पढिरहेका हुँदैनौँ, एउटा मानिसको जीवनसँग संवाद गरिरहेका हुन्छौँ। उसका अनुभव, संघर्ष, सफलता, कमजोरी, सोच र सपनासँग आफूलाई जोडिरहेका हुन्छौँ। ‘उकालो अझै बाँकी छ’ पढ्दा मलाई यस्तै अनुभूति भयो।

यो कृति लक्ष्यबहादुर के.सी.को जीवनमा आधारित आत्मकथात्मक कथन हो। तर मेरो दृष्टिमा यसको अर्थ एउटा व्यक्तिको जीवनकथामा मात्र सीमित छैन। यसभित्र शिक्षा छ, संघर्ष छ, संस्था निर्माणको अनुभव छ, मित्रता छ, अन्तर्राष्ट्रिय यात्राबाट प्राप्त दृष्टि छ, समाजप्रतिको चिन्ता छ र कठिन परिस्थितिका बीच पनि जीवनलाई सकारात्मक रूपमा हेर्ने अदम्य इच्छाशक्ति छ।

शिक्षा केवल ज्ञान प्राप्त गर्ने माध्यम होइन। शिक्षा चेतना हो, आत्मसम्मान हो, व्यक्तित्व निर्माण हो र समाज परिवर्तनको आधार हो। यही कारण लक्ष्यबहादुर के.सी.को जीवन र शिक्षाप्रतिको उहाँको लगावले मलाई विशेष रूपमा छोएको छ।

उहाँले शिक्षालाई केवल एउटा पेशाका रूपमा लिनुभएको देखिँदैन। शिक्षा उहाँका लागि जिम्मेवारी बनेको छ। मानिसको भविष्यसँग जोडिएको संवेदनशील क्षेत्र बनेको छ। यही सोचको एउटा महत्वपूर्ण अभिव्यक्ति हो-सूर्योदय विद्यालय।

सूर्योदय विद्यालयको यात्रालाई हेर्दा एउटा संस्थाको निर्माण मात्र देखिँदैन; एउटा विचारलाई व्यवहारमा उतार्ने निरन्तर प्रयास देखिन्छ। गुणस्तरीय शिक्षा, अनुशासन, व्यवस्थापन, संस्कार, व्यावहारिक सिकाइ र समयअनुकूल सोचलाई जोड्ने प्रयास देखिन्छ। एउटा विद्यालयको सफलता केवल भवन, विद्यार्थी संख्या वा परीक्षाको परिणामले निर्धारण हुँदैन। त्यसले विद्यार्थीमा कस्तो सोच निर्माण गर्छ, कस्तो संस्कार दिन्छ र भविष्यप्रति कस्तो दृष्टि बनाउँछ भन्ने कुरा अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। यही दृष्टिले लक्ष्यबहादुर के.सी.को शैक्षिक यात्रालाई हेर्दा उहाँको लगावको गहिराइ बुझ्न सकिन्छ।

मलाई उहाँको जीवनको अर्को पक्षले पनि उत्तिकै प्रभावित गरेको छ-सिक्ने चाहना। 

रोटरीसँग जोडिएको सम्बन्ध र संसारका ३२ देशको भ्रमण उहाँका लागि केवल घुमफिर थिएनन् भन्ने कुरा उहाँका अनुभवबाट बुझ्न सकिन्छ। विभिन्न देशका भाषा, संस्कृति, साहित्य, अनुशासन, शिक्षा, विकास, जीवनशैली र सामाजिक अभ्यासलाई नजिकबाट हेर्ने अवसरले उहाँको सोचलाई फराकिलो बनाएको छ। विदेश गएर फर्किनु एउटा कुरा हो; विदेशबाट केही सिकेर आफ्नो देशलाई नयाँ दृष्टिले हेर्न सक्नु अर्को कुरा हो। उहाँको यात्रामा यही दोस्रो पक्ष बढी महत्वपूर्ण लाग्छ।

त्यसैले उहाँका अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव पढ्दा मलाई एउटा कुरा बारम्बार महसुस भयो-संसार देख्ने मानिसको दृष्टि फराकिलो हुन सक्छ, तर आफ्नो देशप्रतिको चिन्ता हराउनुपर्छ भन्ने छैन। बरु संसारबाट सिकेर आफ्नै समाजका लागि केही गर्न सक्नु नै यात्राको वास्तविक अर्थ हुन सक्छ।

कृतिमा आएको ‘यदि म राजदूत भएको भए के गर्थेँ?’ भन्ने सोच पनि मलाई रोचक र अर्थपूर्ण लाग्यो। यसलाई केवल एउटा पदप्रतिको चाहनाका रूपमा हेर्नुभन्दा एउटा नागरिकले आफ्नो देशलाई विश्वमञ्चमा कसरी प्रस्तुत गर्न चाहन्छ भन्ने दृष्टिका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। शिक्षा, पर्यटन, संस्कृति, राष्ट्रिय हित र नेपालको पहिचानलाई अन्तर्राष्ट्रिय तहमा जोड्ने सोचले उहाँको चिन्तनको अर्को पाटो देखाउँछ।

उहाँको जीवनमा प्रकृतिबाट सिक्ने दृष्टि पनि उल्लेखनीय छ। गैंडाको स्वभाव होस् वा चराको जीवनशैली, सामान्य देखिने विषयबाट पनि जीवनका गहिरा अर्थ खोज्ने प्रयास गरिएको छ। यसले मलाई एउटा सरल सत्य सम्झायो-सिकाइ केवल किताबमा हुँदैन। जीवन स्वयं एउटा ठूलो विद्यालय हो।

लक्ष्यबहादुर के.सी.को जीवनबारे पढ्दै जाँदा मलाई सबैभन्दा बढी प्रभावित गर्ने पक्ष भनेको उहाँको इमानदारी र निरन्तर लागिरहने स्वभाव हो।

कुनै पनि मानिस पूर्ण हुँदैन। सबैका निर्णय सही हुँदैनन्। सबै यात्रा सहज हुँदैनन्। सबै सपना समयमै पूरा हुँदैनन्। लक्ष्यबहादुर के.सी. पनि त्यही मानवीय यात्राका एक पात्र हुनुहुन्छ। उहाँका जीवनमा पनि आरोह-अवरोह छन्, कठिनाइ छन् र कमजोरीहरू हुन सक्छन्।

तर मेरो बुझाइमा मानिसको मूल्याङ्कन उसले कहिल्यै गल्ती गरेन कि गरेन भन्ने कुराले मात्र हुँदैन। गल्ती, असफलता र कठिनाइका बीच पनि आफ्नो जिम्मेवारीबाट नभागी अघि बढिरहन सक्यो कि सकेन-त्यो अझ महत्वपूर्ण कुरा हो।

यही पक्षले उहाँलाई मेरो नजरमा सम्मानयोग्य बनाएको छ।

उहाँको स्वास्थ्य सङ्घर्षबारे पढ्दा मन अझ गम्भीर हुन्छ। दुवै मिर्गौला असफल हुनु, प्रत्यारोपण सफल नहुनु र निरन्तर डायलासिसको पीडा सामान्य कुरा होइन। शरीरले भोग्ने पीडाको आफ्नै सीमा हुन्छ, तर त्यसभन्दा कठिन कहिलेकाहीँ मानसिक पीडा हुन्छ।

तर यही अवस्थामा पनि उहाँले आफ्नो अनुभव, विचार र जीवनका प्रसङ्गलाई अर्को पुस्तासम्म पुर्‍याउने कामलाई निरन्तरता दिनुभयो भन्ने पक्षले मलाई गहिरो रूपमा छोएको छ।

मेरो दृष्टिमा यही उहाँको आत्मसम्मानको सुन्दर पक्ष हो।

पीडालाई आफ्नो परिचय बन्न नदिनु। कठिन परिस्थितिलाई आफ्नो सोचमाथि हाबी हुन नदिनु। शरीर कमजोर हुँदै गए पनि आफूले सिकेको कुरा अरूलाई दिन खोजिरहनु। यही भावनाले उहाँको जीवनलाई अझ अर्थपूर्ण बनाउँछ।

त्यसैले ‘उकालो अझै बाँकी छ’ शीर्षक मलाई केवल पुस्तकको नामजस्तो लाग्दैन। यो उहाँको जीवनदृष्टिको एउटा सुन्दर अभिव्यक्ति हो।

उकालो कठिनाइ हो।
उकालो चुनौती हो।
उकालो अधुरो सपना हो।
तर उकालो सम्भावना पनि हो।

समथर बाटोले सहजता दिन सक्छ, तर उकालोले उचाइतर्फ लैजान्छ। शिखरमा पुगिसकेको मानिसले यात्रा सकिएको महसुस गर्न सक्छ; तर अझै उकालो देख्ने मानिससँग सपना बाँकी हुन्छ।

त्यसैले ‘उकालो अझै बाँकी छ’ हारको घोषणा होइन, सम्भावनाको घोषणा हो।

लक्ष्यबहादुर के.सी.को जीवनलाई मैले यही दृष्टिले बुझेको छु।

उहाँको परिचय केवल एउटा विद्यालयका संस्थापक वा शिक्षाविद्मा सीमित हुँदैन। उहाँको जीवनमा शिक्षक छ, संस्था निर्माण गर्ने व्यक्ति छ, निरन्तर सिकिरहने विद्यार्थी छ, संसार बुझ्न खोज्ने यात्रु छ, समाजका विषयमा चिन्तन गर्ने नागरिक छ र आफ्नो अनुभव अरूलाई दिन चाहने एउटा जिम्मेवार मानिस छ।

सायद मानिसले आफ्नो जीवनमा के कमायो भन्नेभन्दा पनि आफूबाट बाहिर के छोडेर गयो भन्ने कुरा अझ ठूलो हुन्छ।

कसैले धन छोड्छ।
कसैले संस्था छोड्छ।
कसैले पद र प्रतिष्ठा छोड्छ।
तर कसैले ज्ञान, विचार, संस्कार र प्रेरणा छोड्छ।

मेरो बुझाइमा लक्ष्यबहादुर के.सी.को जीवनको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष यही हो-उहाँले आफ्नो अनुभवलाई आफूभित्र मात्र राख्न खोज्नुभएको छैन। आफूले देखेको संसार अरूले पनि देखून्, आफूले भोगेको संघर्षबाट अरूले सिकून् र आफूले निर्माण गरेको संस्थाबाट अरूको भविष्य निर्माण होस् भन्ने भाव उहाँका अनुभवमा देखिन्छ।

यही कारण ‘उकालो अझै बाँकी छ’ मलाई एउटा जीवनीभन्दा बढी जीवनबाट सिक्न सकिने पुस्तकजस्तो लाग्छ।

यसमा व्यक्ति छ, परिवार छ, विद्यालय छ, शिक्षा छ, समाज छ, नेपाल छ, विदेश छ। व्यवसाय छ, संगठन छ, नेतृत्व छ, सेवा छ। संस्कृति छ, यात्रा छ, अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव छ। पीडा छ, तर त्यससँगै आशा पनि छ। र यी सबैभन्दा माथि मानवीयता छ।

यति धेरै आयामलाई एउटै कृतिमा समेटिएको देख्दा मलाई यो पुस्तक तिहारमा पहिरिने सयपत्री फूलको सिङ्गो मालाजस्तै लाग्छ l फरक-फरक रङ, सुगन्ध र अनुभूति भए पनि एउटै धागोमा सुन्दर ढंगले उनिएका।

यस पुस्तकले मलाई अर्को एउटा कुरा पनि सोच्न बाध्य बनाएको छ-कुनै व्यक्तिलाई सम्मान गर्ने सबैभन्दा राम्रो तरिका के हो?

मेरो विचारमा केवल प्रशंसा गर्नु पर्याप्त हुँदैन। उहाँले विश्वास गरेका मूल्यलाई निरन्तरता दिन सक्नु नै साँचो सम्मान हो। शिक्षालाई अझ राम्रो बनाउने प्रयास गर्नु, नयाँ पुस्तालाई सिकाइको अवसर दिनु, सामाजिक उत्तरदायित्वलाई आत्मसात् गर्नु र मानवीयतालाई केन्द्रमा राख्नु नै लक्ष्यबहादुर के.सी.प्रतिको वास्तविक सम्मान हुन सक्छ।

भविष्यमा उहाँको नाममा कुनै शैक्षिक वा सामाजिक अभियान, फाउन्डेसन वा अन्य रचनात्मक पहलमार्फत उहाँका अनुभव र योगदानलाई संस्थागत गर्न सकियो भने त्यो अझ अर्थपूर्ण हुनेछ। किनकि मानिसको शरीर एक दिन थाक्छ, तर उसले दिएको ज्ञान थाक्दैन। उसले जगाएको चेतना मर्दैन। उसले अरूमा रोपेको आत्मविश्वास हराउँदैन।

मानिसको वास्तविक निरन्तरता त्यहीँबाट सुरु हुन्छ।

‘उकालो अझै बाँकी छ’ पढिसकेपछि लक्ष्यबहादुर के.सी.प्रति मेरो सम्मान उहाँले हासिल गरेका उपलब्धिका कारण मात्र बढेको होइन। उहाँको लगाव, इमानदारी, संघर्ष, सिक्ने चाहना, शिक्षाप्रतिको प्रतिबद्धता र कठिन परिस्थितिमा पनि सकारात्मक सोच कायम राख्ने साहसले मलाई बढी प्रभावित गरेको हो।

उहाँको जीवनले मलाई एउटा सरल तर गहिरो कुरा सिकाएको छ-परिस्थितिले मानिसलाई थकाउन सक्छ, तर उद्देश्यप्रतिको विश्वास जीवित छ भने यात्रा रोकिँदैन।

त्यसैले यो कृतिलाई म केवल लक्ष्यबहादुर के.सी.को जीवनको कथा भनेर हेर्दिनँ। म यसलाई एउटा यस्तो ऐना ठान्छु, जसमा हामीले उहाँलाई मात्र होइन, कतै न कतै आफ्नै जीवनलाई पनि देख्न सक्छौँ।

हामीमध्ये प्रत्येकको आफ्नै उकालो छ। कसैको आर्थिक संघर्ष, कसैको पारिवारिक जिम्मेवारी, कसैको पेशागत चुनौती, कसैको स्वास्थ्य, कसैको अधुरो सपना। बाटो सबैको फरक हुन्छ। तर अघि बढ्ने साहस सबैका लागि समान रूपमा आवश्यक हुन्छ।

सायद यही कारण यो पुस्तकको शीर्षकले मलाई बारम्बार छोइरहन्छ-

उकालो अझै बाँकी छ। अर्थात्, अझै गर्न बाँकी छ। अझै सिक्न बाँकी छ। अझै दिन बाँकी छ।
अझै समाजका लागि केही गर्न बाँकी छ। अझै नयाँ पुस्तालाई बाटो देखाउन बाँकी छ।

लक्ष्यबहादुर के.सी.प्रति मेरो हार्दिक सम्मानसहित मेरो एउटै कामना छ-उहाँको स्वास्थ्यले अझ साथ देओस्, आत्मबल अझ मजबुत रहोस्, आत्मसम्मान सधैँ अडिग रहोस् र उहाँले जीवनभर सङ्कलन गर्नुभएको ज्ञान, अनुभव र चिन्तन अझ धेरै मानिससम्म पुगिरहोस्।

उहाँले चढेको उकालोबाट अरूले बाटो पहिल्याउन सकून्। उहाँले देखेका सम्भावनाबाट नयाँ पुस्ताले नयाँ सपना देख्न सकोस्। र उहाँले जीवनभर विश्वास गरेको शिक्षाको उज्यालो अझ टाढासम्म फैलिरहोस्। किनकि-उकालो अझै बाँकी छ। यात्रा अझै बाँकी छ।
सिकाइ अझै बाँकी छ। समाजलाई दिनुपर्ने अनुभव अझै बाँकी छ।
प्रेरणाको उज्यालो अझै बाँकी छ।

 सायद जीवनको सबैभन्दा सुन्दर सत्य पनि यही हो-शिखरमा पुग्नु मात्र सफलता होइन; आफू हिँडेको बाटो अरूका लागि पनि हिँड्न सकिने बनाउनु नै सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो।