बिशेष  रिपोर्ट

५,२०० मिटर माथिबाट खसेको हिउँको ढिस्को, त्यसबाट उत्पन्न ऊर्जा र ५.२ म्याग्नेच्युडको कम्पन-रसुवागढी बाढी सामान्य पहिरो थिएन । वैज्ञानिक अध्ययनले हिमाली क्षेत्रमा बढ्दो तापक्रम र कमजोर बन्दै गएको भू-हिमाली संरचनाले भविष्यमा यस्ता घटना अझ भयावह बन्न सक्ने संकेत गरेको छ ।

काठमाडौं । बुधबार बिहान हिमालमा एउटा ठूलो हिउँको ढिस्को खस्यो। घटना भयो करिब ५ हजार २ सय मिटरको उचाइमा। तर त्यसको असर केही मिनेटमै २२ किलोमिटर तल नेपाल–चीन सीमाको रसुवागढीसम्म आइपुग्यो।

पहाडबाट झरेको पानी मात्र थिएन त्यो

हिउँ, माटो, चट्टान र विशाल ऊर्जा बोकेको एउटा तीव्र बहाव थियो-जसले आफ्नो बाटोमा भेटिएका संरचनालाई बगाउँदै सीमावर्ती क्षेत्रसम्म विनाशको लहर ल्यायो। चिनियाँ अध्ययनकर्ताका अनुसार करिब ७ मिनेटमा २२ किलोमिटर दूरी पार गरेर बाढी रसुवागढी पुगेको थियो। अर्थात्, सीमा क्षेत्रमा आइपुग्दा यसको वेग करिब प्रति सेकेन्ड ५० मिटर आसपास थियो।

यो तथ्यले एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माएको छ-हिमालमा सुरु भएको एउटा घटना मानिसको बस्ती र सीमावर्ती पूर्वाधारसम्म आइपुग्न मानिसले प्रतिक्रिया जनाउने समय नै नपाउने गरी किन तीव्र भयो?

हिउँ खस्यो, तर कथा त्यहीँ सकिएन

सुरुवातमा यो घटना हिमालको हिउँको ठूलो ढिस्को खसेर उत्पन्न भएको बाढीका रूपमा बुझिएको थियो। तर पछिल्लो अध्ययनले घटनाको अर्को गम्भीर पाटो देखाएको छ।

चिनियाँ वैज्ञानिकहरूले रिमोट सेन्सिङबाट प्राप्त तथ्यांक, सूचनाको विश्लेषण र स्थलगत अध्ययनपछि हिउँको ढिस्को उत्तरतर्फ खस्दा उत्पन्न ऊर्जाले भूकम्पसमेत निम्त्याएको निष्कर्ष निकालेका छन्।

उक्त कम्पन ५.२ म्याग्नेच्युडको रहेको बताइएको छ। अर्थात्, यो घटना केवल ‘हिमपहिरोपछि आएको बाढी’ भनेर बुझेर पुग्ने अवस्था छैन। हिमालको अस्थिरता, हिउँको ठूलो पिण्ड खस्नु, त्यसबाट उत्पन्न ऊर्जा र त्यसपछि आएको तीव्र बहावबीचको सम्बन्धले हिमाली जोखिमको नयाँ तस्वीर देखाएको छ।

चिनियाँ समयअनुसार बिहान १०ः५२ बजे र नेपाली समयअनुसार बिहान करिब ८ः३७ बजे हिउँको ढिस्को खसेको चिनियाँ एकेडेमी अफ साइन्सेसअन्तर्गत वातावरण तथा हिमाली जोखिमसम्बन्धी संस्थाका अनुसन्धानकर्ता से पेन्गचेन्गले पत्रकार सम्मेलनमा बताएका छन्।

उनका अनुसार संस्थाको टोलीले रिमोट सेन्सिङ मोनिटरिङ डेटा, उपलब्ध सूचना तथा स्थलगत सर्वेक्षणको विश्लेषणपछि यस्तो निष्कर्ष निकालेको हो।

२२ किलोमिटरको दूरी, केवल ७ मिनेट

प्राकृतिक विपत्तिको सबैभन्दा डरलाग्दो पक्ष यसको गति थियो। हिमालको करिब ५,२०० मिटर उचाइमा सुरु भएको बहाव करिब २२ किलोमिटर तल रहेको रसुवागढीसम्म आइपुग्न झन्डै ७ मिनेट मात्रै लाग्यो।

सीमा क्षेत्र करिब १,८०० मिटरको उचाइमा छ।

त्यहाँ पुग्दासम्म बहावको गति करिब ५० मिटर प्रतिसेकेन्ड आसपास रहेको चिनियाँ अध्ययनकर्ताहरूको भनाइ छ। यसको अर्थ स्पष्ट छ-यस्तो घटनामा परम्परागत ‘पहिरो आयो, अब सावधानी अपनाऊ’ भन्ने चेतावनी प्रणाली मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ। किनकि जोखिम पहिचान भएको र बाढी बस्तीमा आइपुगेको बीचको समय अत्यन्तै छोटो हुन सक्छ।

चीनतर्फको केरुङ क्षेत्रमा बाढी करिब ०.७ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको र सीमा क्षेत्रमा २७ वटा भवनसहित विभिन्न पूर्वाधारमा क्षति पुगेको बताइएको छ। 

दुई दिनअघि नै हिमालले संकेत दिएको थियो

यो घटनाको अर्को रोचक पक्ष तापक्रमसँग जोडिएको छ। ब्रिटिस अन्टार्कटिक सर्भेका हिमनदी विशेषज्ञ डा. हमिस प्रितचार्डका अनुसार हिउँको ढिस्को खस्नुभन्दा दुई दिनअघि लाङटाङ क्षेत्रमा जमिनको तापक्रम पछिल्ला दुई वर्षयताकै उच्च अवस्थामा थियो। उक्त क्षेत्रमा करिब १० किलोमिटर दूरीमा सेन्सरहरू राखिएको उनको भनाइ छ।

उच्च तापक्रमका कारण हिमालको सतह कमजोर बनेर हिउँको ठूलो पिण्ड खसेको हुनसक्ने उनको अनुमान छ। यदि तापक्रम वृद्धि र हिमाली संरचनाको अस्थिरताबीच यस्तो सम्बन्ध पुष्टि हुँदै जान्छ भने रसुवागढीको घटना एउटा स्थानीय विपत्ति मात्र नभई बदलिँदो हिमाली वातावरणको चेतावनी पनि हुन सक्छ।

नेपाल मात्र होइन, हिमाली संसार नै जोखिममा

बेलायतको डुन्डी विश्वविद्यालयका हिमनदी विशेषज्ञ डा. सिमोन कुकका अनुसार नेपालमा मात्र होइन, भारत, स्विट्जरल्यान्ड र इटलीमा समेत पछिल्ला वर्षहरूमा हिउँका ढिस्का खस्ने, त्यसपछि बाढी तथा पहिरो जाने घटना देखिएका छन्।

भारतको चमोली उपत्यकामा सन् २०२१ मा भएको हिमपहिरोपछि आएको बाढी यसको एउटा भयावह उदाहरण हो। उक्त घटनामा करिब २०० जनाको मृत्यु भएको थियो। वैज्ञानिकहरूले त्यस विपत्तिबाट उत्पन्न विनाशकारी ऊर्जालाई अत्यन्त ठूलो परिमाणको विस्फोटसँग तुलना गरेका थिए। यसले देखाउँछ-हिमालमा सानो देखिने परिवर्तन तलको मानव बस्तीका लागि कति ठूलो संकट बन्न सक्छ।

नेपालका हिमताल : अर्को ठूलो खतरा

हिमालबाट हुने जोखिम हिउँको ढिस्कोमा मात्र सीमित छैन। इन्टरनेसनल सेन्टर फर द इन्टिग्रेटेड माउन्टेन डेभलपमेन्ट (ICIMOD) र यूएनडीपीको अध्ययनअनुसार नेपाल, भारत र तिब्बत क्षेत्रमा हजारौँ हिमताल छन्। तीमध्ये दर्जनौँ हिमताल जोखिमयुक्त अवस्थामा छन् र नेपालमा मात्रै २१ वटा जोखिमयुक्त हिमताल रहेको अध्ययनले देखाएको छ।

हिमतालको पानी अचानक बाहिरिएमा त्यसले तलका बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र अन्य पूर्वाधारमा केही मिनेट वा घण्टामै ठूलो क्षति पुर्‍याउन सक्छ। तर समस्या हिमतालको संख्या मात्र होइन। हिमाली क्षेत्रमा बढिरहेको तापक्रम, कमजोर हुँदै गएको बरफको संरचना र जोखिमयुक्त क्षेत्रमा बढ्दै गएको मानवीय पूर्वाधारले जोखिमलाई थप जटिल बनाइरहेको छ।

अब प्रश्न ‘बाढी आउँछ कि आउँदैन?’

कोलोराडो विश्वविद्यालय, बोल्डरका हिमनदी प्रकोप विशेषज्ञ आल्टन बायर्सले जोखिमयुक्त क्षेत्रमा अनियन्त्रित पूर्वाधार निर्माण रोक्न र पहिले नै निर्माण भइसकेका क्षेत्रमा उद्धार मार्ग विकास गर्न सुझाव दिएका छन्।

उनका अनुसार जोखिमको संकेत स्पष्ट रूपमा देखिने गरी राखिनुपर्छ। उनले जापानको सुनामी चेतावनी प्रणालीलाई उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्-जहाँ जोखिम पहिचान हुनेबित्तिकै मानिसले के गर्ने, कहाँ जाने र कसरी सुरक्षित हुने भन्ने सूचना तत्काल पुर्‍याइन्छ।

नेपालमा पनि केही स्थानमा प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली जडान गरिएका छन्। तर प्रणाली राख्नु मात्रै पर्याप्त छैन। स्थानीय बासिन्दाले साइरनको आवाज चिन्नुपर्छ। साइरन बज्दा कहाँ जाने थाहा पाउनुपर्छ। कुन बाटो सुरक्षित छ भन्ने पहिले नै तय हुनुपर्छ। र उद्धारको अभ्याससमेत हुनुपर्छ।

बायर्सले सन् २०१५ को भूकम्पपछि नेपालका केही हिमनदी तालबाट उत्पन्न जोखिमको अध्ययनसमेत गरेका थिए। उनका अनुसार स्थानीय समुदायलाई चेतावनी प्रणालीको संकेत र त्यसपछि अपनाउनुपर्ने व्यवहारबारे पर्याप्त जानकारी दिन आवश्यक छ।

हिमालले दिएको अन्तिम चेतावनी

रसुवागढीको घटनाले नेपाललाई एउटा असहज तर अत्यन्त महत्वपूर्ण प्रश्न सोधेको छ। हामी विपत्ति आएपछि उद्धार गर्ने तयारीमा छौँ कि विपत्ति आउनुअघि मानिसलाई बचाउने प्रणाली बनाउँदैछौँ?
हिमालमा खस्ने हिउँको ढिस्को रोक्न सकिँदैन। भूकम्प रोक्न सकिँदैन। चानक आउने हिमबाढी रोक्न पनि सकिँदैन।

तर जोखिमयुक्त ठाउँमा बस्ती बसाल्ने कि नबसाल्ने, संवेदनशील क्षेत्रमा सडक र ठूला संरचना बनाउने कि नबनाउने, चेतावनी प्रणाली राख्ने कि नराख्ने, स्थानीयलाई सुरक्षित मार्ग सिकाउने कि नसिकाउने-यी निर्णय भने मानिसकै हातमा छन्।

रसुवागढीको ७ मिनेटको यात्रा त्यसैले एउटा बाढीको कथा मात्र होइन। यो हिमालमा बदलिँदो जोखिमको कथा हो र वैज्ञानिकहरूले दिएको सबैभन्दा गम्भीर सन्देश पनि यही हो- अब प्रश्न यस्तो बाढी आउँछ कि आउँदैन भन्ने होइन।

प्रश्न हो-अर्को बाढी कहिले आउँछ, र त्यसअघि हामी कति तयार हुन्छौँ?