सरकारको सक्रियता, राजनीतिक दलहरूको सहकार्य र समाजका सबै तहबाट देखिएको मानवीय अग्रसरताले संकटमा आशा जगाएको छ । यही एकतालाई दीर्घकालीन पुनःनिर्माणको शक्तिमा बदल्नु आजको आवश्यकता हो ।

आज सिंगो मुलुक पीडा, चिन्ता र राष्ट्रिय शोकको अवस्थामा छ । प्राकृतिक विपत्तिले कैयौँ परिवारलाई अपूरणीय क्षति पुर्‍याएको छ ।  सयौं नागरिकले ज्यान गुमाएका छन् । सयौं घाइते तथा विस्थापित भएका छन् भने सयौंको अवस्था अझै खोजी तथा उद्धारको प्रतीक्षामा छन ।

यो दुःखद घडीमा दिवंगत सम्पूर्ण नागरिकप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली तथा शोकसन्तप्त परिवारजनमा गहिरो समवेदना व्यक्त गर्दछु । घाइतेहरूको शीघ्र स्वास्थ्यलाभ तथा प्रभावित नागरिकको तत्काल उद्धार, राहत र सुरक्षित पुनःस्थापनाको काम प्रभावकारी रूपमा अघि बढोस् भन्ने कामना गर्दछु । तर, यस्ता विपत्तिका बीच हामीले केवल पीडा र निराशालाई मात्र हेर्नु हुँदैन । संकटका बीच पनि हाम्रो समाजमा देखिएको एकता, सहकार्य, मानवीय संवेदना र सहयोगको भावनालाई पनि पहिचान गर्नुपर्छ ।

यतिबेला सरकारका विभिन्न संयन्त्र सक्रिय छन् । उद्धार तथा राहतका लागि राज्यका निकाय परिचालित भएका छन् । सुरक्षा निकाय जोखिम मोलेर घटनास्थलमा खटिएका छन् । स्थानीय तहले आफ्नो क्षमताअनुसार प्रभावित नागरिकको उद्धार र व्यवस्थापनमा भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन् । त्यस्तै राजनीतिक दल तथा तिनका नेतृत्वबाट पनि विपत्तिलाई साझा राष्ट्रिय संकटका रूपमा लिएर सहकार्य र समन्वयको वातावरण निर्माण गर्ने प्रयास भइरहेको छ ।

संकटको समयमा राज्यको सक्रियता र राजनीतिक शक्तिहरूबीचको सहकार्य आफैँमा सकारात्मक सन्देश हो । नेपालको राजनीतिक जीवनमा विचार, दृष्टिकोण र कार्यक्रमका आधारमा मतभिन्नता हुनु लोकतन्त्रको स्वाभाविक पक्ष हो । तर जब नागरिकको जीवन संकटमा पर्छ, तब राजनीतिक मतभिन्नताभन्दा माथि उठेर मानवीय संवेदना र राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकतामा राख्नु राजनीतिक परिपक्वताको परिचय हो । यस विपत्तिले हामीलाई यही पाठ सिकाइरहेको छ-देश र जनताको संकटभन्दा ठूलो कुनै राजनीतिक स्वार्थ हुन सक्दैन ।

सरकारको सक्रियता अझ प्रभावकारी बनोस्

विपत्तिको समयमा नागरिकले राज्यको उपस्थितिको अनुभूति गर्न चाहन्छ । त्यसैले उद्धार, उपचार, राहत र पुनःस्थापनामा सरकारको सक्रियता अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । अहिले भइरहेको उद्धार तथा राहतका प्रयासलाई अझ व्यवस्थित, तीव्र र प्रभावकारी बनाउनु आवश्यक छ । 

जोखिममा रहेका नागरिकको पहिचान, तत्काल उद्धार, घाइतेको उपचार, सुरक्षित आवास, खाद्यान्न, खानेपानी, स्वास्थ्य सेवा तथा अन्य अत्यावश्यक सामग्रीको उपलब्धता राज्यको प्राथमिक जिम्मेवारी हो । यसका साथै प्रभावित क्षेत्रको वास्तविक क्षतिको मूल्याङ्कन गरी राहतपछि पुनःस्थापनाको स्पष्ट कार्ययोजना पनि समयमै अघि बढाउनुपर्छ । किनकि राहतले तत्कालको संकट टार्न सक्छ, तर पुनःस्थापनाले नागरिकको जीवनलाई पुनः सामान्य अवस्थामा फर्काउँछ ।

राजनीतिक एकता केवल संकटसम्म सीमित नरहोस्

विपत्तिको यो घडीमा राजनीतिक दलहरूबीच देखिएको सहकार्य र एकतालाई सकारात्मक रूपमा लिनुपर्छ । तर यो एकता केही दिनको औपचारिक सहकार्यमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन । प्रभावित नागरिकको पुनःस्थापना, क्षतिग्रस्त पूर्वाधारको पुनर्निर्माण, जीविकोपार्जनको पुनःस्थापना र भविष्यमा विपत्तिको जोखिम न्यूनीकरण गर्ने दीर्घकालीन योजनामा पनि राजनीतिक सहमति आवश्यक छ ।

विपत्तिले ल्याएको राष्ट्रिय एकतालाई विकास र पुनःनिर्माणको साझा अभियानमा बदल्न सकियो भने आजको संकटबाट भोलिको बलियो नेपाल निर्माण गर्न सकिन्छ ।

सुरक्षा निकाय र स्थानीय तहको भूमिका प्रशंसनीय

विपत्तिको पहिलो मोर्चामा खटिने सुरक्षा निकायका सुरक्षाकर्मीहरूको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । आफ्नो ज्यानको जोखिम मोलेर अरूको जीवन बचाउन खटिने सुरक्षाकर्मीप्रति सम्मान व्यक्त गर्नुपर्छ ।
त्यसैगरी स्थानीय तहका जनप्रतिनिधि तथा कर्मचारी, स्वास्थ्यकर्मी, स्वयंसेवक, सामाजिक संस्था र विभिन्न समुदायले निर्वाह गरेको भूमिका पनि उल्लेखनीय छ ।

विपद् व्यवस्थापनमा स्थानीय तह पहिलो सम्पर्क बिन्दु हो । त्यसैले स्थानीय तहलाई आवश्यक स्रोत, साधन, जनशक्ति र प्रविधिले सक्षम बनाउने विषयलाई अब राज्यले अझ गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ ।

संकटमा समाजको मानवीय अनुहार

सरकार र राजनीतिक दलसँगै अहिले समाजका विभिन्न क्षेत्रबाट देखिएको सहयोगले नेपाली समाजमा अझै बलियो मानवीय भावना रहेको प्रमाणित गरेको छ । व्यवसायी, उद्योगी, सामाजिक संस्था, नागरिक अभियन्ता, स्वयंसेवक, सञ्चारकर्मी तथा सर्वसाधारणले आ-आफ्नो क्षमता र पहुँचअनुसार सहयोग गरिरहेका छन् ।

यही क्रममा सामाजिक ब्याक्तित्व  राजी राणाजस्ता सहयोगी मनहरूले विपत्तिमा परेका नागरिकको उद्धार तथा पुनःस्थापनाका लागि खुला दिलका साथ आर्थिक सहयोग गर्नु प्रेरणादायी उदाहरण हो ।

संकटको समयमा गरिएको सहयोग रकमको आकारले मात्र ठूलो वा सानो हुँदैन । कसैले ठूलो आर्थिक सहयोग गर्न सक्छन्, कसैले आफ्नो श्रम दिन सक्छन्, कसैले समय दिन सक्छन् , कसैले सवारीसाधन उपलब्ध गराउन सक्छन्, कसैले रक्तदान गर्न सक्छन् भने कसैले पीडित परिवारलाई मानसिक रूपमा बल दिन सक्छन् ।

सहयोगको मूल्य रकममा होइन, त्यसको पछाडिको मानवीय भावनामा हुन्छ । त्यसैले विपत्तिमा सहयोग गर्ने हरेक हात सम्मानको पात्र हुन् ।

राहतमा पारदर्शिता, पुनःस्थापनामा जवाफदेहिता

सहयोगको भावना जति महत्वपूर्ण छ, त्यसको व्यवस्थापन पनि त्यत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । राहत वास्तविक पीडितसम्म पुग्नुपर्छ । पहुँच र प्रभावका आधारमा राहत वितरण हुने अवस्था आउनु हुँदैन । राज्य तथा सम्बन्धित निकायले प्राप्त सहयोग र राहत सामग्रीको पारदर्शी अभिलेख राख्दै वितरण प्रक्रियालाई व्यवस्थित र जवाफदेही बनाउनुपर्छ ।

सहयोग कहाँबाट आयो, कहाँ खर्च भयो र कति नागरिकले लाभ पाए भन्ने जानकारी सार्वजनिक गर्न सकियो भने राज्य र नागरिकबीचको विश्वास अझ बलियो हुन्छ । विपत्तिलाई कसैको व्यक्तिगत, राजनीतिक वा आर्थिक स्वार्थ पूरा गर्ने माध्यम बन्न दिनु हुँदैन ।

अहिले दोषारोपणभन्दा समाधान महत्वपूर्ण 

लोकतन्त्रमा सरकारका काममाथि प्रश्न उठाउनु नागरिकको अधिकार हो । कमजोरी भए औँल्याउनुपर्छ । गल्ती भए सच्याउनुपर्छ । तर विपत्तिको संवेदनशील समयमा आलोचनाको उद्देश्य समाधानमुखी हुनुपर्छ ।

अहिलेको प्राथमिकता एउटै हो-जीवन बचाउनु 

त्यसैले अपुष्ट सूचना र अफवाह फैलाउनेभन्दा प्रमाणित सूचना सम्प्रेषण गरौँ । सामाजिक सञ्जालमा संवेदनशील विषयलाई सनसनीपूर्ण बनाउनेभन्दा उद्धारमा सहयोग पुग्ने सूचना साझा गरौँ ।

सञ्चारमाध्यमले पनि सरकारलाई जवाफदेही बनाउने आफ्नो भूमिकासँगै प्रभावित नागरिकको वास्तविक अवस्था सार्वजनिक गर्ने, उद्धारको आवश्यकता पहिचान गराउने र समाजलाई सही सूचना दिने जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुपर्छ ।

अब राहतबाट पुनःउत्थानतर्फ विपत्ति सकिएपछि हाम्रो जिम्मेवारी 

वास्तविक चुनौती त्यसपछि सुरु हुन्छ । घर गुमाएका परिवारलाई सुरक्षित आवास चाहिन्छ । जीविकोपार्जन गुमाएकालाई आयआर्जनको आधार चाहिन्छ । क्षतिग्रस्त विद्यालय पुनःसञ्चालन गर्नुपर्छ । स्वास्थ्य संस्था, सडक, पुल, खानेपानी, विद्युत् र सञ्चार संरचना पुनःनिर्माण गर्नुपर्छ ।

त्यसैले अबदेखि नै ‘राहतदेखि पुनःउत्थानसम्म’को एकीकृत राष्ट्रिय अभियान सञ्चालन गर्न आवश्यक छ ।
यसमा सरकार नेतृत्वदायी भूमिकामा रहोस्, राजनीतिक दलहरूले सहकार्य गरून्, निजी क्षेत्रले सामाजिक उत्तरदायित्व निर्वाह गरोस्, नागरिक समाजले निगरानी र सहजीकरण गरोस् र आम नागरिकले आफ्नो क्षमताअनुसार योगदान गरून् ।

भोलिको विपत्तिका लागि आजै तयारी गरौँ

यो विपत्तिले अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न पनि उठाएको छ-हामी विपत्ति आउनुअघि कति तयार छौँ ? पूर्वसूचना प्रणाली कति प्रभावकारी छ ? जोखिमयुक्त बस्तीको पहिचान र व्यवस्थापन कस्तो छ ? उद्धारका लागि आवश्यक उपकरण र जनशक्ति पर्याप्त छन् कि छैनन् ? स्थानीय तहसँग पर्याप्त स्रोत र क्षमता छ कि छैन ? यी प्रश्नको जवाफ अब योजनाबद्ध रूपमा खोजिनुपर्छ ।

हरेक विपत्तिपछि राहत वितरण गर्ने परम्पराभन्दा विपत्तिको जोखिम घटाउने, पूर्वतयारी बढाउने र नागरिकलाई समयमै सुरक्षित बनाउने दीर्घकालीन नीति आवश्यक छ । 

यो केवल सरकारको अभियान मात्र होइन, राष्ट्रको अभियान हो

आज सरकार सक्रिय छ । राजनीतिक दलहरू सहकार्यको भावनामा छन् । सुरक्षा निकाय मैदानमा छन् । स्थानीय तह परिचालित छन् । निजी क्षेत्र र सामाजिक संघसंस्था सहयोगमा जुटिरहेका छन् । स्वयंसेवकहरू जोखिम मोलेर खटिरहेका छन् । देश-विदेशबाट सहयोगका हातहरू अघि बढिरहेका छन् ।
अब यी सबै प्रयासलाई एउटै उद्देश्यमा जोड्नुपर्छ-नागरिकको जीवन रक्षा, पीडितको सम्मानजनक पुनःस्थापना र सुरक्षित भविष्यको निर्माण ।

हामी फरक राजनीतिक विचार राख्न सक्छौँ । फरक दलमा आबद्ध हुन सक्छौँ । हाम्रो राजनीतिक बाटो फरक हुन सक्छ । तर दुःखमा परेको नागरिकको आँसु पुछ्ने सवालमा हामी सबै एउटै ठाउँमा उभिनुपर्छ ।

आज अरुलाई मात्र प्रश्न  होइन, आफ्नो दायित्व र कर्तब्यलाई समेत पूरा गर्ने समय हो  

पिडामा राजनीति होइन, मानवता अगाडि आउनुपर्छ । आज प्रतिस्पर्धा होइन, सहकार्य आवश्यक छ । आज निराशा होइन, आशा जगाउनुपर्छ । आज आरोप होइन, समाधान खोज्नुपर्छ । विपत्तिले हामीलाई कमजोर बनाउन सक्छ । तर हाम्रो एकता, सद्भाव, सहयोग र मानवीय संवेदनाले हामीलाई अझ बलियो बनाउन सक्छ ।

त्यसैले आउनुहोस्, यो संकटलाई केवल दुःखको घटनाका रूपमा नछोडौँ । यसलाई राष्ट्रिय एकता, सामाजिक सद्भाव र पुनःउत्थानको अभियानमा बदलौँ ।

राज्यले आफ्नो दायित्व अझ प्रभावकारी रूपमा पूरा गरोस् । राजनीतिक दलहरूको सहकार्य अझ बलियो बनोस् । समाजका सबै क्षेत्रको अग्रसरता एउटै राष्ट्रिय उद्देश्यमा जोडियोस् । आर्थिक तथा अन्य सहयोग गर्ने राजी राणाजस्ता सहयोगी मनहरूबाट हामीले प्रेरणा लिऔँ ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा-सहयोग गर्न सक्ने हरेक हातलाई पीडितको जीवन पुनःनिर्माणमा जोडौँ । किनकि यो कुनै एक सरकारको मात्र अभियान होइन । यो कुनै एक राजनीतिक दलको अभियान होइन । यो कुनै व्यक्ति वा संस्थाको मात्र अभियान होइन । यो सम्पूर्ण राष्ट्रको अभियान हो । यो मानवताको अभियान हो ।

आज हामीले देखाएको एकता र संवेदनशीलताले भोलिको नेपाल कस्तो हुनेछ भन्ने निर्धारण गर्नेछ ।
आउनुहोस्, आ-आफ्नो ठाउँबाट सकेको सहयोग गरौँ । पीडितको उद्धारमा हातेमालो गरौँ । सत्य र प्रमाणित सूचना प्रवाह गरौँ । अफवाह रोकौँ । मानवीय संवेदना कायम राखौँ  र पुनःनिर्माण तथा पुनःस्थापनाको यात्रामा राज्यसँगै जिम्मेवार नागरिकको भूमिका निर्वाह गरौँ । आँसुबाट आशातर्फ, पीडाबाट पुनःउत्थानतर्फ, र विपत्तिबाट नयाँ निर्माणतर्फ-अब हाम्रो यात्रा यही हुनुपर्छ ।

पीडित सम्पूर्ण नागरिकप्रति हार्दिक समवेदना, घाइतेहरूको शीघ्र स्वास्थ्यलाभको कामना तथा उद्धार, राहत र पुनःस्थापनामा अहोरात्र खटिनुभएका सम्पूर्ण व्यक्ति, संस्था र निकायप्रति हार्दिक सम्मान । मानवता बचाऔँ । आशा जगाऔँ । एकता मजबुत बनाऔँ र मिलेर देश उठाऔँ ।

निर्मला क्षेत्री,नेपाली काङ्ग्रेस लुम्बिनी प्रदेश सम्सदिय दलको निबर्तमान सचेतक हुन् ।