बुटवल । पर्यटक तान्ने उद्देश्यले करोडौँ रुपैयाँ खर्च गरेर बनाइएका संरचना सञ्चालनमा आउन नसक्दा अर्घाखाँचीको नरपानीमा विकासको अर्को विडम्बना देखिएको छ। ठूलो सार्वजनिक लगानीबाट निर्माण गरिएका दुईवटा पार्क अहिले संरक्षण र व्यवस्थापनको अभावमा झाडीले ढाकिन थालेका छन्।
लगानी भयो, उपयोगको योजना हरायो सन्धिखर्क नगरपालिका-६ नरपानीमा निर्माण गरिएको ‘गंगा सरोवर पार्क’ मा मात्रै लुम्बिनी प्रदेश सरकारको प्राकृतिक स्रोत संरक्षण योजनाअन्तर्गतको समपूरक अनुदानबाट १ करोड १८ लाख ६६ हजार रुपैयाँ खर्च भएको छ।
सन्धिखर्क नगरपालिकाले समेत पार्क निर्माणका लागि करिब एक करोड रुपैयाँ लगानी गरेको जनाएको छ। अर्थात्, पार्क निर्माणमै दुई करोड रुपैयाँभन्दा बढी सार्वजनिक स्रोत परिचालन भयो। तर अहिले त्यही पार्कको अवस्था हेर्दा लगानीको प्रतिफलमाथि प्रश्न उठ्ने अवस्था छ।
मुख्य प्रवेशद्वार बन्द छ। पार्क परिसरमा झारपात र झाडी बढेका छन्। संरचना भए पनि नियमित सरसफाइ, संरक्षण र सञ्चालनको अभावमा पार्क प्रयोगविहीनजस्तै बनेको छ। पर्यटक पार्क हेर्न पुग्छन्, तर गेट बन्द देखेपछि फर्कनुपर्ने अवस्था छ।
पर्यटनको केन्द्रमा बनेको पार्क किन सुनसान?
नरपानी आफैंमा पर्यटकीय सम्भावना बोकेको क्षेत्र हो। धार्मिक आस्थाको केन्द्र सुपा देउराली मन्दिर, चिसो हावापानी, प्राकृतिक सौन्दर्य र हिमाली दृश्यका कारण यहाँ बाहिरी जिल्लाबाट पर्यटक तथा श्रद्धालु आउने गर्छन्। तर यही पर्यटकीय गतिविधिलाई थप व्यवस्थित र विस्तार गर्ने उद्देश्यले निर्माण गरिएको पार्क भने पर्यटकको पहुँचबाटै बाहिरजस्तो बनेको छ।
सुपा देउराली दर्शनका लागि आउने पर्यटकलाई केही समय थप नरपानीमै रोक्न सक्ने पूर्वाधारका रूपमा पार्क विकास गर्न सकिने स्थानीयको भनाइ छ।
पोखरी छ, सम्भावना पनि छ तर सञ्चालन छैन
गंगा सरोवर पार्कभित्र रहेको पोखरीलाई मनोरञ्जनात्मक गतिविधिसँग जोड्न सकिने सम्भावना छ। पोखरीमा डुंगा सञ्चालन, बालबालिकाका लागि मनोरञ्जन क्षेत्र, पारिवारिक विश्रामस्थल, स्थानीय उत्पादनको बिक्री तथा अन्य पर्यटकीय गतिविधि सञ्चालन गर्न सके पार्कलाई आम्दानीको स्रोतसमेत बनाउन सकिने देखिन्छ।
रूपन्देहीबाट सुपा देउराली दर्शनका लागि नरपानी पुगेका नारायण ढकालका अनुसार पार्क सञ्चालनमा आए पर्यटकको बसाइ लम्ब्याउन सकिन्छ। “पोखरीमा डुंगा चलाउन सके थप आकर्षण बढ्नुका साथै स्थानीय तहले आम्दानी पनि गर्न सक्छ,” ढकालको भनाइ छ।
ठेक्का विवादले रोकिएको सञ्चालन
सन्धिखर्क नगरपालिकाका नगरप्रमुख कृष्णप्रसाद श्रेष्ठले पार्क सञ्चालनका लागि पटक-पटक प्रयास गरिएको बताएका छन्।
उनका अनुसार पार्क सञ्चालनका लागि ठेक्का लगाउने विषयमा स्थानीयस्तरबाट अवरोध भएपछि व्यवस्थापन अघि बढ्न सकेन। पार्कको झाडी सफा गर्ने कामसमेत प्रभावित भएको उनको भनाइ छ।
नगरपालिकाले अब कार्यविधि बनाएर पार्क सञ्चालन गर्ने योजना बनाएको जनाएको छ। तर प्रश्न उही छ-निर्माण सम्पन्न भएको लामो समयसम्म सञ्चालनको स्पष्ट मोडल किन तयार भएन?
एउटै नरपानीमा अर्को पार्कको पनि उस्तै अवस्था नरपानीमा समस्या गंगा सरोवर पार्कमा मात्र सीमित छैन। उद्योग, पर्यटन, वन तथा वातावरण मन्त्रालयअन्तर्गत पर्यटन डिभिजन कार्यालयले आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा ११ लाख ८६ हजार ९ सय रुपैयाँ खर्च गरेर निर्माण गरेको ‘शहीद मनोज–झपेन्द्र स्मृति पार्क’ पनि अहिले प्रभावकारी रूपमा प्रयोगमा आउन सकेको छैन।
यसले नरपानीमा समस्या एउटा पार्कको व्यवस्थापन मात्र नभई निर्माणपछि पूर्वाधार सञ्चालन र संरक्षणको दीर्घकालीन योजनासँग जोडिएको प्रश्न बनाएको छ।
पर्यटन बढे स्थानीय उत्पादनले बजार पाउने
नरपानीमा पर्यटकको बसाइ बढाउन सकिए त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव स्थानीय अर्थतन्त्रमा पर्न सक्छ। स्थानीयस्तरमा उत्पादन हुने तरकारी, फलफूल तथा अन्य कृषि उपजले बजार पाउने सम्भावना छ। होटल, रेस्टुरेन्ट, होमस्टे, यातायात तथा साना व्यवसायमा समेत आर्थिक गतिविधि बढ्न सक्छ।
नजिकैको खाँचीकोट दरबार, सुपा देउराली क्षेत्र र नरपानीको प्राकृतिक वातावरणलाई एउटै पर्यटकीय प्याकेजमा जोड्न सके यस क्षेत्रको पर्यटन गतिविधिलाई थप विस्तार गर्न सकिने सम्भावना देखिन्छ।
अब उठ्नुपर्ने पाँच प्रश्न
१. करोडौँ रुपैयाँ खर्च गरेर बनाइएको पार्क निर्माणअघि सञ्चालनको स्पष्ट योजना किन बनेन?
२. पार्क सञ्चालनमा अवरोध छ भने त्यसको समाधानका लागि प्रदेश, नगरपालिका र स्थानीय समुदायबीच प्रभावकारी समन्वय किन हुन सकेन?
३. बन्द पार्कको संरचना संरक्षण गर्न नियमित बजेट र जिम्मेवार निकाय तोकिएको छ कि छैन?
४. पार्क सञ्चालनबाट आम्दानी गर्ने सम्भावित मोडल किन अहिलेसम्म कार्यान्वयनमा आएन?
५. निर्माणमा भएको सार्वजनिक लगानीको प्रतिफल सुनिश्चित गर्न प्रदेश र स्थानीय तहले अब के गर्नेछन्?
नरपानीलाई ‘निर्माणस्थल’ होइन, पर्यटकीय गन्तव्य बनाउने चुनौती
नरपानीमा पर्यटकीय पूर्वाधारको अभावभन्दा पनि बनेका पूर्वाधारलाई जीवन्त बनाउन नसक्नु अहिलेको मुख्य चुनौती देखिन्छ।
पार्क निर्माण गर्नु विकासको अन्तिम चरण होइन। त्यसपछि सञ्चालन, संरक्षण, आम्दानी, स्थानीय सहभागिता र पर्यटक सेवासँग जोड्नु आवश्यक हुन्छ।
सुपा देउराली आउने पर्यटकलाई नरपानीमा केही घण्टा वा एक रात थप रोक्न सक्ने वातावरण बनाउन सकिएमा पार्क, स्थानीय उत्पादन र पर्यटन व्यवसायबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्थापित हुन सक्छ।
तर संरचना निर्माण गरेर गेट बन्द गर्ने र त्यसपछि संरक्षणविहीन छाड्ने प्रवृत्ति कायम रहे दुई करोडभन्दा बढीको गंगा सरोवर पार्क मात्र होइन, सार्वजनिक लगानीबाट बनेका यस्ता धेरै पूर्वाधारको भविष्य पनि प्रश्नमै रहनेछ।
नरपानीसँग पर्यटक तान्ने सम्भावना छ; अब आवश्यक कुरा नयाँ संरचना थप्नु होइन, बनेका संरचनालाई चलाउने व्यवस्थापन र जिम्मेवारी सुनिश्चित गर्नु हो।
