काठमाडौं l नेपाली राजनीतिमा गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नाम केवल एक नेताको रूपमा सीमित छैन, उनी एउटा युगका प्रतिनिधि हुन्।

आज उनको १६ औँ स्मृति दिवस मनाइँदै गर्दा प्रश्न केवल श्रद्धाञ्जलीमा सीमित छैन—उनले देखाएको राजनीतिक मार्ग कत्तिको जीवित छ भन्ने बहस फेरि सतहमा आएको छ।

नेपाललाई सशस्त्र द्वन्द्वबाट शान्तिको मार्गमा ल्याउने ऐतिहासिक पहल, राजतन्त्रको अन्त्य र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना—यी सबै प्रक्रियामा कोइरालाको नेतृत्व निर्णायक रह्यो।

विशेषतः २०६२/६३ को जनआन्दोलनमा उनले खेलेको भूमिकाले नेपाली काँग्रेसलाई मात्र होइन, समग्र लोकतान्त्रिक शक्तिलाई एकताबद्ध बनाएको थियो। यही कारण उनलाई “संकटकालीन नेतृत्वका प्रतीक” का रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ। तर, उनको विरासत केवल गौरवको कथा मात्र होइन, जिम्मेवारीको संकेत पनि हो।

उनले स्थापित गरेको लोकतान्त्रिक संरचना आज कत्तिको प्रभावकारी छ भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक छ। संविधानसभा निर्वाचन गराउने ऐतिहासिक काम सम्पन्न भए पनि पहिलो संविधानसभाले संविधान दिन नसक्नु, दलहरूबीचको अविश्वास र राजनीतिक अस्थिरता—यी पक्षले उनको अधुरो सपनाको झल्को पनि दिन्छन्।

यद्यपि, कोइरालाको सबैभन्दा ठूलो शक्ति भनेको “सम्झौता र सहमतिको राजनीति” थियो। उनले विचारमा फरक भए पनि राष्ट्रिय मुद्दामा एकताबद्ध हुने संस्कार बसाले। आजको राजनीतिमा यही संस्कार कमजोर बन्दै गएको देखिन्छ। यही सन्दर्भमा काँग्रेसभित्र पनि आत्मसमीक्षा आवश्यक देखिन्छ—के पार्टी अझै कोइरालाको समावेशी र सहमतिको मार्गमा छ? वर्तमान अवस्थामा काँग्रेस प्रतिपक्षको भूमिकामा रहँदा कोइरालाको शैली झन् सान्दर्भिक बनेको छ।

उनले देखाएको जस्तो संयमित, तर दृढ राजनीतिक हस्तक्षेप अहिलेको आवश्यकता हो। जनताले पनि काँग्रेससँग केवल आलोचना होइन, विकल्प दिने अपेक्षा गरेका छन्। यसर्थ, गिरिजाप्रसाद कोइरालाको स्मृति दिवस केवल औपचारिक कार्यक्रम होइन—यो नेपाली काँग्रेसका लागि दिशा तय गर्ने अवसर हो।

यदि पार्टीले उनको राजनीतिक दर्शन—लोकतन्त्र, सहमति र राष्ट्रिय एकता—लाई व्यवहारमा उतार्न सक्छ भने मात्र उनको विरासत साँच्चिकै जीवित रहनेछ। नत्र, यो दिवस वर्षेनी दोहोरिने औपचारिकतामा सीमित हुने खतरा रहिरहन्छ।