नेपालका धार्मिक, ऐतिहासिक तथा प्राकृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण जिल्लामध्ये अर्घाखाँची एक विशिष्ट पहिचान बोकेको जिल्ला हो । हरियाली डाँडाकाँडा, पौराणिक गुफा, धार्मिक मठमन्दिर, तालतलैया, दुर्लभ जडीबुटी, रमणीय लेक तथा मौलिक संस्कृतिले अर्घाखाँचीलाई अनुपम सौन्दर्य र गौरव प्रदान गरेको छ । प्राकृतिक सुन्दरता र गहिरो धार्मिक आस्थाको अद्भुत संगम बनेको यही जिल्लाको मुटुमा अवस्थित छ - प्रसिद्ध सुपा देउराली मन्दिर ।
गोरुसिंगे-सन्धिखर्क सडकखण्ड हुँदै यात्रा गर्दा अग्लो भीरको काखमा अवस्थित सुपा देउराली मन्दिर टाढैबाट दृष्टिगोचर हुन्छ । वरिपरि फैलिएको हरियाली वन, शीतल हावा, भीर-पहाड र मन्दिरको दिव्य वातावरणले यात्रुलाई श्रद्धाले नतमस्तक बनाउँछ । महेन्द्र राजमार्गअन्तर्गत गोरुसिंगेबाट करिब ४७ किलोमिटर दूरीमा रहेको यो मन्दिर धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र नभई अर्घाखाँचीको सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा स्थापित भएको छ ।
सुपा देउरालीको उत्पत्ति र पौराणिक इतिहास
इतिहासअनुसार विक्रम संवत् १९१६ तिर बाइसे-चौबिसे राज्यकालमा खाँचीकोटकी राजकुमारी र बलरामपुरका राजकुमार बिच विवाह सम्पन्न भएको थियो । विवाहपछि राजकुमारीलाई डोलीमा राखी खाँचीकोट दरबारतर्फ फर्किने क्रममा सीतापुरस्थित मसानदेवी क्षेत्रमा विश्राम तथा भोजको आयोजना गरिएको थियो । त्यही क्रममा जात नमिलेको विषयलाई लिएर विवाद उत्पन्न भएको बताइन्छ ।
राजकुमारीलाई डोलीमा राखेर दरबारतर्फ लैजाँदै गर्दा अहिलेको सुपा देउराली मन्दिरभन्दा केही तल पुगेपछि डोलीबाट रगतको थोपा झरेको देखियो । उक्त दृश्यले सबैलाई त्रसित बनायो । डोली बिसाइएको स्थानमै राजकुमारीको मृत्यु भएपछि खाँचीकोट राज्यमा महामारी, रोगव्याधि तथा अनेक दुःखकष्ट फैलिन थाले । राज्य अशान्त बन्दै गयो । धामीझाँक्री, वैद्य, लामा तथा राजगुरुलाई बोलाइए पनि समस्याको समाधान हुन सकेन ।
त्यही बेला दमार गाउँमा बसोबास गर्ने विद्वान् खनाल पण्डितहरूको चर्चा राजासम्म पुग्यो । राजाले खनाल पण्डितहरूलाई दरबारमा बोलाए । पण्डितहरूले उक्त स्थान देवी भगवतीको सिद्धस्थल रहेको र विवाहका क्रममा देवीको उचित सम्मान नगरेकाले देवी क्रुद्ध भएको व्याख्या गरे ।
पण्डितहरूले राजालाई सुझाव दिए -“राजन ! जहाँ डोली बिसाइएको थियो, त्यही स्थानमा देवीको मन्दिर निर्माण गरी नित्य पूजा-आराधना गर्नुपर्छ ।”
राजाले तत्काल उक्त स्थानमा मन्दिर निर्माण गराए र पूजा-अर्चनाको जिम्मेवारी खनाल पण्डितहरूलाई सुम्पिए । त्यसपछि वैदिक विधिअनुसार नियमित पूजा आरम्भ भयो । विस्तारै महामारी हराउँदै गयो र राज्यमा पुनः शान्ति स्थापना भयो ।
त्यही समयदेखि सुपा देउराली मन्दिरमा खनाल पण्डितहरूले पुस्तौंदेखि पूजा-अर्चना गर्दै आएका छन् । दमारका खनाल परिवारले मन्दिरको संरक्षण, धार्मिक परम्परा, पूजा व्यवस्थापन तथा संस्कृतिको निरन्तर जगेर्ना गर्दै आएका छन् । आज पनि खनाल पुजारीहरूले देवीको सेवा परम्परागत रूपमा सञ्चालन गरिरहेका छन् ।
खनाल पण्डितहरूको ऐतिहासिक योगदान
सुपा देउराली मन्दिरको स्थापना, धार्मिक प्रतिष्ठा तथा पूजा परम्पराको संरक्षणमा खनाल पण्डितहरूको योगदान अतुलनीय मानिन्छ । राज्य संकटमा परेको बेला धार्मिक समाधान प्रस्तुत गर्ने, देवीको सिद्धस्थलको पहिचान गराउने तथा नियमित पूजा प्रणाली स्थापना गर्ने कार्य उनीहरूले गरेका थिए ।
खनाल पण्डितहरूले केवल पूजा-अर्चनामा सीमित नभई धार्मिक संस्कार, मेला, भाकल तथा देवीप्रतिको आस्थालाई समाजमा जीवित राख्ने कार्यसमेत गरे । यही कारण सुपा देउराली आज नेपालकै चर्चित धार्मिक गन्तव्यका रूपमा परिचित बनेको छ ।
“लाहुरे टाँसिएको” किंवदन्ती
सुपा देउरालीसँग जोडिएको अर्को प्रसिद्ध जनविश्वास “लाहुरे टाँसिएको” घटना हो ।
गोरुसिंगे-सन्धिखर्क सडक निर्माण हुनुअघि मानिसहरू खोलाको किनार हुँदै गोरेटो बाटो प्रयोग गर्थे । एक युवक भारत जाँदा देवीसँग भाकल गर्दै भनेछ -“हे देवी ! म लाहुरे सेनामा भर्ती भएँ भने फर्केर आउँदा एक तोला सुन चढाउनेछु ।”
समय बित्दै जाँदा युवक लाहुरे सेनामा भर्ती भयो । तर पहिलो पटक घर फर्किँदा उसले देवीलाई सुन चढाउने भाकल पूरा गर्न बिर्सियो । देवीलाई छल्न उसले अर्को बाटोबाट घर जाने प्रयास गर्यो । किंवदन्तीअनुसार देवी रिसाएर उसलाई भीरमा टाँसिदिइन् । आज पनि स्थानीयवासीहरूले उक्त भीरमा लाहुरेको आकृति, झोला र बाकस देखिने विश्वास गर्छन् ।
यस घटनाले सुपा देउरालीप्रतिको आस्था अझ गहिरो बनाएको छ । यहाँ गरिएको भाकल समयमै पूरा गर्नुपर्छ भन्ने जनविश्वास आज पनि उत्तिकै बलियो छ ।
मनोकामना पूरा हुने जनविश्वास
सुपा देउरालीमा स्वच्छ मनले पूजा गरे मनोकामना पूरा हुने विश्वास रहिआएको छ । नेपालका विभिन्न जिल्ला - दाङ, रोल्पा, कपिलवस्तु, गुल्मी, पर्वत, स्याङ्जा, बागलुङ, नवलपरासी लगायत भारतका विभिन्न स्थानबाट समेत भक्तजन यहाँ आउने गर्छन् ।
विशेषगरी दशैं, नवदुर्गा, पूर्णिमा, औँसी, एकादशी तथा अन्य पर्वहरूमा यहाँ ठूलो भीड लाग्ने गर्दछ । दैनिक सयौं भक्तजनले पूजा, भाकल तथा भेटी चढाउने गर्दछन् ।
मन्दिरमा संकलित भेटीबाट विद्यालय सञ्चालन, छात्रवृत्ति वितरण, खानेपानी, स्वास्थ्य चौकी, विद्युत् तथा सामाजिक विकासका विभिन्न कार्यमा सहयोग हुँदै आएको छ । यसले सुपा देउराली धार्मिक केन्द्र मात्र नभई सामाजिक विकासको आधार बनेको प्रमाणित गर्दछ ।
प्राकृतिक र पर्यटकीय महत्व
सुपा देउरालीमाथि रहेको मसिनाको लेक अत्यन्त रमणीय स्थान हो । त्यहाँबाट उत्तरतर्फका हिमश्रृंखलाको मनमोहक दृश्य अवलोकन गर्न सकिन्छ । विशाल मैदान, शान्त वातावरण तथा प्राकृतिक सौन्दर्यले पर्यटकलाई आकर्षित गर्दछ ।
यदि यस क्षेत्रमा केबुलकार, रिसोर्ट, पदमार्ग तथा आधुनिक पर्यटन पूर्वाधार निर्माण गर्न सकिए अर्घाखाँची नेपालको प्रमुख धार्मिक-पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्ने प्रचुर सम्भावना रहेको छ ।
यस क्षेत्रका जडीबुटी, वनस्पति, कृषि तथा स्थानीय उत्पादनको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न सके स्थानीय युवाले आफ्नै गाउँठाउँमा रोजगारी पाउन सक्छन् । दमार क्षेत्र तथा मसिनाको लेकमा पाइने टिमुर, हरचुर, गुराँस, हलेतो, बाँझ, बादलपाते लगायत बहुमूल्य जडीबुटी वैज्ञानिक अनुसन्धानका दृष्टिले समेत महत्वपूर्ण मानिन्छन् ।
अर्घाखाँचीका अन्य धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थल
अर्घाखाँची जिल्ला सुपा देउरालीका लागि मात्र प्रसिद्ध छैन । यहाँ रहेका अनेकौं धार्मिक तथा ऐतिहासिक सम्पदाहरूले जिल्लाको गौरव अझ उचो बनाएका छन् ।
खाँचीकोट कालिका भगवती मन्दिर
ऐतिहासिक खाँचीकोट दरबार क्षेत्रसँग जोडिएको यो मन्दिर धार्मिक तथा ऐतिहासिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ । विशेषगरी दशैंमा यहाँ ठूलो मेला लाग्ने गर्दछ ।
वराह मण्डली मन्दिर
प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिएको वराह मण्डली धार्मिक आस्था र पर्यटकीय महत्वको आकर्षक केन्द्र हो ।
दुर्वाश्वर गुफा
पौराणिक महत्व बोकेको यो गुफा धार्मिक साधना र प्राकृतिक रहस्यले भरिएको स्थानका रूपमा परिचित छ ।
सिद्ध गुफा
धार्मिक तपस्या र प्राकृतिक बनोटका कारण सिद्ध गुफा आन्तरिक पर्यटकको आकर्षण बनेको छ ।
बाणगंगा नदी
ऐतिहासिक र धार्मिक महत्व बोकेको बाणगंगा नदी अर्घाखाँचीको सांस्कृतिक जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ ।
डमरु दह
प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिएको डमरु दह शान्त वातावरण र पर्यटकीय सम्भावनाका कारण विशेष महत्व राख्दछ ।
भरङ्गे गुफा
रहस्यमय प्राकृतिक बनोटका कारण भरङ्गे गुफा धार्मिक तथा पर्यटकीय दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिन्छ ।
माई भगवती मन्दिर
स्थानीय जनआस्थाको केन्द्र बनेको यो मन्दिर धार्मिक संस्कृतिको महत्वपूर्ण धरोहर हो ।
नरपानी तपोभूमि
ऋषिमुनिहरूले तपस्या गरेको विश्वास गरिने नरपानी तपोभूमि धार्मिक श्रद्धाको केन्द्र हो ।
बामरुक विष्णुगादी
वैष्णव धर्मावलम्बीहरूको आस्थाको केन्द्रका रूपमा बामरुक विष्णुगादी परिचित छ ।
तिनधारे छहरा
प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिएको तिनधारे छहरा पर्यटकका लागि आकर्षक गन्तव्य बनेको छ ।
जरेखोला र मथुराबेंसी
शान्त वातावरण र प्राकृतिक रमणीयताले भरिएका यी क्षेत्र आन्तरिक पर्यटनका सम्भावनायुक्त स्थल हुन् ।
अर्घा भगवती मन्दिर
अर्घाखाँची जिल्लाको नामसँग जोडिएको अर्घा भगवती मन्दिर धार्मिक तथा ऐतिहासिक दृष्टिले विशेष महत्व राख्दछ ।
मालारानी देवी मन्दिर
उच्च पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित यो मन्दिर धार्मिक आस्था र प्राकृतिक सौन्दर्यको अनुपम संगम हो ।
पाणिनी ऋषिको तपोभूमि
संस्कृत व्याकरणका महान विद्वान् पाणिनी ऋषिसँग जोडिएको यो तपोभूमि ऐतिहासिक तथा शैक्षिक दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिन्छ ।
छत्रेश्वर र राँगामारे
धार्मिक आस्था, प्राकृतिक सौन्दर्य र सांस्कृतिक परम्पराले भरिएका यी स्थलहरूले अर्घाखाँचीलाई सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध बनाएका छन् ।
निष्कर्ष
सुपा देउराली मन्दिर केवल एउटा धार्मिक स्थल मात्र होइन, यो अर्घाखाँचीको इतिहास, संस्कृति, आस्था र पहिचानको जीवित प्रतीक हो । खनाल पण्डितहरूको ऐतिहासिक योगदान, देवीको महिमा, “लाहुरे टाँसिएको” किंवदन्ती, प्राकृतिक सौन्दर्य तथा जनविश्वासले यस स्थानलाई अझ विशिष्ट बनाएको छ ।
सुपा देउरालीले अर्घाखाँचीको धार्मिक इतिहासलाई जीवित राख्दै पर्यटन, संस्कृति तथा सामाजिक विकासलाई समेत नयाँ दिशा दिएको छ । यसको राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रचारप्रसार गरी धार्मिक पर्यटनको केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सके अर्घाखाँची जिल्लाको आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक उन्नतिमा ठूलो योगदान पुग्नेछ । सुपा देउरालीको महिमा र ऐतिहासिक विरासत भावी पुस्तासम्म सुरक्षित राख्नु हामी सबैको साझा दायित्व हो ।
