काठमाडौं । नेपालको ग्रामीण समाजमा विकासका अनेकौं सम्भावना थिए, तर ती सम्भावनालाई आर्थिक अवसरमा रूपान्तरण गर्ने संरचना कमजोर थियो। किसान उत्पादन गर्थे, तर बजारसम्म पुग्न सक्दैनथे। महिलाहरू श्रमको केन्द्रमा भए पनि आर्थिक निर्णय प्रक्रियामा उनीहरूको भूमिका सीमित थियो। युवाहरू गाउँमा भविष्य नदेखेर विदेशिन बाध्य थिए।

यही परिवेशमा २५ वर्षअघि नेपालमा प्रवेश गरेको हेफर इन्टरनेशनलले ग्रामीण विकासलाई दान र राहतको दृष्टिकोणबाट होइन, आत्मनिर्भरता र उद्यमशीलताको दृष्टिकोणबाट हेर्ने नयाँ अभ्यासको सुरुवात गर्‍यो। आज हेफर नेपालको यात्रा केवल एउटा विकास परियोजनाको इतिहास होइन, हजारौं किसान परिवारको बदलिएको जीवन, आर्थिक रूपमा सबल बनेका महिलाहरू, गाउँमै उद्यम थालेका युवाहरू र आत्मविश्वासले भरिएका समुदायहरूको परिवर्तनगाथा बनेको छ।

एक विचार जसले विश्वभर परिवर्तनको अभियान चलायो

हेफर इन्टरनेशनलको सुरुवात सन् १९४४ मा अमेरिकी कृषक तथा मानवतावादी डान वेस्टले अघि सारेको एउटा सरल तर दूरदर्शी अवधारणाबाट भएको थियो। उहाँको विश्वास थियो-“एक गिलास दूध दिनुभन्दा एउटा गाई दिनु धेरै प्रभावकारी हुन्छ, जसले व्यक्तिलाई जीवनभर उत्पादन गर्न सक्षम बनाउँछ।”

यही सोचबाट विकसित ‘पासिङ अन द गिफ्ट’ अवधारणाले विकासलाई नयाँ अर्थ दियो। सहयोगलाई एकपटकको राहत नभई अर्को परिवारसम्म हस्तान्तरण हुने अवसरका रूपमा परिभाषित गरियो। यही दर्शनले आज हेफरलाई विश्वका ५० भन्दा बढी देशमा गरिबी न्यूनीकरण, खाद्य सुरक्षा, महिला सशक्तीकरण र दिगो कृषि विकासको अग्रणी संस्थाका रूपमा स्थापित गरेको छ।

नेपालमा हेफर : समस्या होइन, सम्भावना देख्ने दृष्टिकोण

नेपालमा कार्यक्रम सुरु गर्दा ग्रामीण अर्थतन्त्र मुख्यतः निर्वाहमुखी कृषि प्रणालीमा आधारित थियो। उत्पादन र बजारबीचको दूरी ठूलो थियो भने सहकारी आन्दोलन प्रारम्भिक चरणमै थियो।

हेफरले नेपाललाई सहायता आवश्यक मुलुकका रूपमा मात्र हेरेन। उसले गाउँभित्र लुकेका स्रोत, सीप र सम्भावनालाई पहिचान गर्‍यो। पशु वितरणलाई अन्तिम लक्ष्य नबनाई किसान संगठन, सीप विकास, महिला नेतृत्व, बजार पहुँच र सामूहिक उद्यमशीलताको दीर्घकालीन मोडल निर्माणमा ध्यान केन्द्रित गरियो।

बाख्रापालन, दुग्ध उत्पादन, मौरीपालन, कुखुरापालन, तरकारी खेती, कृषि प्रशोधन तथा सहकारी विकासका कार्यक्रममार्फत ग्रामीण समुदायलाई उत्पादनमुखी मात्र होइन, व्यवसायमुखी बनाउने अभियान सञ्चालन गरियो।

महिलाको हातमा आर्थिक शक्ति

हेफर नेपालको सबैभन्दा उल्लेखनीय उपलब्धिमध्ये एक ग्रामीण महिलाको आर्थिक सशक्तीकरण हो। विगतमा कृषि उत्पादनको मेरुदण्ड भए पनि महिलाहरूको आर्थिक पहिचान कमजोर थियो। वित्तीय पहुँच, बैंकिङ सेवा र निर्णय प्रक्रियामा उनीहरूको सहभागिता न्यून थियो।

महिला समूह, बचत तथा ऋण कार्यक्रम, वित्तीय साक्षरता र उद्यमशीलता विकास कार्यक्रममार्फत हजारौं महिलाले आफ्नै व्यवसाय सुरु गरे। धेरै महिलाहरू सहकारी नेतृत्वमा पुगे भने कतिपय सफल उद्यमीको रूपमा स्थापित भए।

यसले केवल आर्थिक परिवर्तन मात्र ल्याएन, सामाजिक रूपान्तरणको आधार पनि निर्माण गर्‍यो। घरेलु निर्णय प्रक्रियामा महिलाको सहभागिता बढ्यो, बालिका शिक्षामा लगानी विस्तार भयो र ग्रामीण समाजमा महिलाप्रतिको दृष्टिकोण सकारात्मक बन्दै गयो।

उत्पादनदेखि उद्यमसम्म

हेफरले कृषि विकासलाई केवल उत्पादन वृद्धिसँग सीमित राखेन। संस्थाले मूल्य शृंखला आधारित दृष्टिकोण अपनाउँदै उत्पादन, प्रशोधन, भण्डारण र बजार व्यवस्थापनलाई एकीकृत रूपमा अघि बढायो।

देशका विभिन्न जिल्लामा दूध संकलन केन्द्र, बाख्रा संकलन प्रणाली, चिस्यान केन्द्र, सहकारी संरचना र बजार सञ्जाल विकास गरियो। यसले किसानलाई प्रत्यक्ष बजारसँग जोड्दै बिचौलियामाथिको निर्भरता कम गर्‍यो र उत्पादनको उचित मूल्य प्राप्त गर्ने आधार तयार गर्‍यो।

सहकारी आन्दोलनमा नयाँ ऊर्जा

ग्रामीण अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिने सहकारी क्षेत्रलाई सुदृढ बनाउन पनि हेफरले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। किसान तथा महिला समूहलाई सहकारीसँग आबद्ध गर्दै बचत, सामूहिक लगानी, वित्तीय अनुशासन र व्यवसायिक सोचको विकास गरियो।

यसले ग्रामीण समुदायलाई औपचारिक वित्तीय प्रणालीसँग जोड्न सहयोग पुर्‍यायो। धेरै किसानले पहिलोपटक बैंकिङ सेवा प्रयोग गरे भने सामूहिक लगानी र जोखिम व्यवस्थापनको संस्कार पनि विकसित भयो।

युवालाई गाउँमै अवसर

विदेश पलायनको बढ्दो प्रवृत्तिका बीच हेफरले कृषि क्षेत्रलाई आधुनिक, व्यवसायिक र आम्दानीमुखी बनाउँदै युवालाई गाउँमै अवसर खोज्न प्रेरित गर्‍यो।

एग्रिबिजनेस, डिजिटल मार्केटिङ, कृषि प्रशोधन, व्यवसायिक पशुपालन र उद्यम विकासका तालिममार्फत धेरै युवाले सामूहिक फार्म सञ्चालन, ब्रान्डिङ तथा कृषि व्यवसाय विस्तारका नयाँ अभ्यास सुरु गरेका छन्। यसले कृषि क्षेत्रलाई सम्मानित र सम्भावनायुक्त पेशाका रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गरेको छ।

जलवायु संकटबीच दिगोपनको खोजी

जलवायु परिवर्तनका कारण कृषि क्षेत्र नयाँ चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। अनियमित वर्षा, बाढी, सुख्खा र रोग संक्रमणले उत्पादन प्रणालीलाई प्रभावित बनाइरहेको छ।

यस अवस्थालाई मध्यनजर गर्दै हेफरले जैविक मल, पानी संरक्षण, घाँस विकास, स्थानीय जात संरक्षण तथा वातावरणमैत्री पशुपालनलाई प्राथमिकता दिएको छ। विशेषगरी पहाडी क्षेत्रमा माटो संरक्षण र वन व्यवस्थापनसँग कृषि प्रणालीलाई जोड्ने अभ्यासले सकारात्मक परिणाम देखाएको छ।

निजी क्षेत्रसँग साझेदारी

कृषि उत्पादनलाई बजारसँग जोड्न निजी क्षेत्रसँगको सहकार्य हेफरको अर्को महत्वपूर्ण रणनीति बनेको छ। किसानलाई सुपरमार्केट, होटल उद्योग, दुग्ध उद्योग तथा निर्यात व्यवसायसँग जोड्दै उत्पादनको गुणस्तर, प्याकेजिङ, ब्रान्डिङ र मूल्य अभिवृद्धिमा जोड दिइएको छ।

यसले स्थानीय उत्पादनलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

डा. तिर्थ रेग्मीको नेतृत्वमा नयाँ दिशा

हेफर नेपालको पछिल्लो यात्रामा राष्ट्रिय निर्देशक डा. तिर्थ रेग्मीको नेतृत्वलाई महत्वपूर्ण मानिन्छ। उहाँले संस्थालाई परम्परागत सहायता केन्द्रित मोडलबाट उद्यमशीलता, बजार प्रणाली र दिगो आर्थिक विकासतर्फ उन्मुख बनाउन विशेष भूमिका निर्वाह गर्नुभएको छ।

उहाँको नेतृत्वमा “लाभग्राही” भन्दा “उद्यमी किसान” को अवधारणाले प्राथमिकता पाएको छ। समुदाय, सहकारी, निजी क्षेत्र र स्थानीय सरकारबीचको साझेदारीलाई सुदृढ बनाउने प्रयासले हेफरलाई ग्रामीण आर्थिक रूपान्तरणको विश्वसनीय साझेदारका रूपमा स्थापित गरेको छ।

चुनौती अझै बाँकी, सम्भावना अझ ठूलो

उल्लेखनीय उपलब्धिका बाबजुद ग्रामीण अर्थतन्त्रले जलवायु जोखिम, बजार अस्थिरता, उत्पादन लागत वृद्धि, सहकारी क्षेत्रका विकृति र युवा पलायनजस्ता चुनौती सामना गरिरहेको छ।

तर डिजिटल कृषि, एग्रिटेक, कृषि बीमा, जलवायु–स्मार्ट कृषि, कृषि प्रशोधन उद्योग, महिला नेतृत्व र युवा स्टार्टअपका क्षेत्रमा विशाल सम्भावना पनि रहेको छ। यी अवसरलाई व्यवस्थित रूपमा उपयोग गर्न सके नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्र नयाँ उचाइमा पुग्न सक्छ।

निष्कर्ष : विकास भनेको सम्भावनामा विश्वास जगाउनु हो

हेफर इन्टरनेशनल नेपालको २५ वर्षे यात्राले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ-गरिबी केवल आयको अभाव होइन; अवसर, पहुँच, सीप र आत्मविश्वासको अभाव पनि हो।

हेफरले ग्रामीण समुदायलाई दया होइन अवसर दियो। किसानलाई लाभग्राही होइन साझेदार बनायो। महिलालाई आश्रित होइन नेतृत्वकर्ता बनायो। सहयोगलाई दान होइन आत्मनिर्भरताको आधारमा रूपान्तरण गर्‍यो।

आज हजारौं किसान परिवारको बदलिएको जीवन, महिलाको बढ्दो आर्थिक नेतृत्व, कृषि उद्यमको विस्तार र सामुदायिक आत्मविश्वासको विकास हेफर नेपालको प्रभावका जीवित प्रमाण बनेका छन्। विकासको वास्तविक अर्थ भौतिक संरचना निर्माण मात्र होइन, मानिसभित्र रहेको सम्भावनामा विश्वास जगाउनु हो। हेफर इन्टरनेशनल नेपालको २५ वर्षे यात्राले यही विश्वासलाई गाउँ-गाउँमा पुर्‍याएको छ।