नेपाली कांग्रेस यतिबेला एउटा राजनीतिक दलभित्रको सामान्य आन्तरिक विवादको अवस्थामा मात्र छैन। पार्टीभित्र विकसित पछिल्ला घटनाक्रमले नेतृत्व परिवर्तन, पुस्तान्तरण, वैधानिकता, संगठनात्मक निरन्तरता र लोकतान्त्रिक संस्कारका विषयमा गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्। विशेष महाधिवेशनपछि विकसित राजनीतिक परिस्थिति, नेतृत्वको वैधानिकतासम्बन्धी विवाद, न्यायिक प्रक्रियासँग जोडिएको विषय तथा अलग-अलग महाधिवेशनको तयारीले कांग्रेसलाई एउटा निर्णायक मोडमा उभ्याएको छ। यस्तो अवस्थामा कांग्रेसभित्रको मतभेदलाई विभाजनमा परिणत हुन नदिई संवाद, सहमति र संस्थागत प्रक्रियामार्फत समाधान खोज्नु आजको सबैभन्दा महत्वपूर्ण राजनीतिक आवश्यकता बनेको छ।

कांग्रेसभित्रको वर्तमान विवादलाई केवल ‘कसले महाधिवेशन गर्ने?’ वा ‘कसको नेतृत्व वैधानिक हो?’ भन्ने सीमित प्रश्नका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको गहिराइमा नेतृत्व परिवर्तनसँगै पुरानो पुस्ताको राजनीतिक योगदानलाई कसरी सम्मान गर्ने, नयाँ पुस्ताको आकांक्षालाई कसरी संस्थागत गर्ने र फरक धारबीच विश्वासको वातावरण कसरी निर्माण गर्ने भन्ने प्रश्न जोडिएको छ। एउटा पक्षले विशेष महाधिवेशनबाट विकसित नेतृत्व संरचनालाई स्वीकार गरिरहेको छ भने अर्को पक्षले त्यसप्रति असहमति जनाउँदै आएको छ। यही असहमतिको व्यवस्थापन अब कांग्रेसको संगठनात्मक क्षमतामात्र होइन, उसको आन्तरिक लोकतन्त्रको परिपक्वताको पनि परीक्षा बनेको छ।

नेपाली कांग्रेसको इतिहास हेर्दा नेतृत्व परिवर्तन र पुस्तान्तरण नयाँ विषय होइन। हरेक पुस्ताले आफ्नो समयको राजनीतिक आवश्यकता, सामाजिक परिवर्तन र नागरिक अपेक्षाअनुसार पार्टीलाई नयाँ दिशा दिन खोजेको देखिन्छ। त्यस अर्थमा गगन थापाको नेतृत्वलाई पनि कांग्रेसभित्र विकसित हुँदै आएको पुस्तान्तरणको प्रक्रियाका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। नयाँ पुस्ताले संगठनमा आधुनिक कार्यशैली, प्रविधिको प्रयोग, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र नागरिकसँग अझ प्रत्यक्ष सम्बन्ध खोजिरहेको छ। तर पुस्तान्तरणको अर्थ अघिल्लो पुस्ताको अनुभव र योगदानलाई अस्वीकार गर्नु भने होइन। नयाँ नेतृत्वको ऊर्जा र पुरानो पुस्ताको अनुभवबीच सन्तुलन कायम गर्न सक्नु नै परिपक्व राजनीतिक संस्थाको विशेषता हो।

गगन थापाको नेतृत्वसँग जोडिएको मुख्य प्रश्न पनि यही हो-नयाँ नेतृत्वले परिवर्तनको आकांक्षालाई कति प्रभावकारी रूपमा संस्थागत गर्न सक्छ र फरक मत राख्ने कांग्रेसजनलाई पार्टीको मूल संरचनाभित्र कति सम्मानपूर्वक समेट्न सक्छ? नेतृत्व परिवर्तन केवल व्यक्तिको परिवर्तन होइन; यसले राजनीतिक कार्यशैली, संगठन सञ्चालनको संस्कार र निर्णय प्रक्रियामा समेत परिवर्तन ल्याउनुपर्ने अपेक्षा राख्छ। तर नयाँपनको खोजी पुरानो पुस्तालाई अस्वीकार गर्ने दिशामा गयो भने पुस्तान्तरण विभाजनमा बदलिन सक्छ। त्यसैगरी पुरानो संरचनालाई यथावत् राखेर नयाँ पुस्ताको आकांक्षालाई दबाउन खोजियो भने परिवर्तनको अपेक्षा पनि पूरा हुन सक्दैन। त्यसैले थापा नेतृत्वको वास्तविक चुनौती आफ्नो पक्षलाई मात्र बलियो बनाउनु नभई असहमत पक्षलाई समेत संस्थागत संवादमा जोड्नु हो।

यसै सन्दर्भमा शेरबहादुर देउवाको भूमिका पनि महत्वपूर्ण देखिन्छ। लामो समय नेपाली कांग्रेसको नेतृत्व गरेका र राष्ट्रिय राजनीतिमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका देउवासँग संगठन, राजनीतिक संघर्ष र पार्टी सञ्चालनको लामो अनुभव छ। नेतृत्वको औपचारिक जिम्मेवारी नयाँ पुस्तामा सर्दै जाँदा पुरानो नेतृत्वको अनुभवलाई पार्टीको संस्थागत सम्पत्तिका रूपमा उपयोग गर्न सकिने अवस्था निर्माण गर्नु आवश्यक हुन्छ। देउवाको अभिभावकत्व भन्नाले पुनः कार्यकारी नेतृत्वको प्रतिस्पर्धामा फर्किनु भन्ने होइन; बरु पार्टीको लामो राजनीतिक यात्राबाट प्राप्त अनुभवलाई नयाँ नेतृत्वलाई मार्गदर्शन गर्ने, असन्तुष्ट पक्षबीच संवादको वातावरण बनाउने र विभाजनको सम्भावना रोक्ने भूमिकामा रूपान्तरण गर्नु हो।

गगन थापा र शेरबहादुर देउवाबीचको संवाद त्यसैले दुई व्यक्तिबीचको भेटघाटभन्दा धेरै ठूलो राजनीतिक अर्थ राख्छ। यो कांग्रेसभित्रको नयाँ पुस्ता र पुरानो पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई नयाँ आधारमा परिभाषित गर्ने अवसर पनि हो। एकातर्फ नयाँ पुस्ताले नेतृत्वमा निर्णायक भूमिका खोजिरहेको छ भने अर्कोतर्फ पुरानो पुस्ताले आफ्नो राजनीतिक योगदान, संगठनात्मक संरचना र प्रक्रियागत निरन्तरताको प्रश्न उठाइरहेको छ। यी दुई धारबीच संवादको पुल निर्माण हुन सकेन भने मतभेद क्रमशः व्यक्तिबाट समूह, समूहबाट संरचना र संरचनाबाट संगठनात्मक विभाजनतर्फ जान सक्छ। तर संवाद स्थापित भयो भने यही मतभेदलाई कांग्रेसको आन्तरिक लोकतन्त्र अझ परिपक्व बनाउने अवसरमा बदल्न सकिन्छ।

अहिले कांग्रेसको मूल समस्या महाधिवेशनको मिति मात्र होइन, एकअर्काप्रतिको विश्वासको संकट हो। महाधिवेशन एउटा प्रक्रियागत विषय हो, तर त्यसलाई स्वीकार गर्ने वातावरण निर्माण गर्न राजनीतिक विश्वास आवश्यक हुन्छ। सक्रिय सदस्यता, महाधिवेशन प्रतिनिधित्व, केन्द्रीय कार्यसमितिको संरचना, नेतृत्वको वैधानिकता र संगठनात्मक अधिकारका विषयमा साझा समझदारी निर्माण नगरी केवल नयाँ मिति घोषणा गरेर विवादको स्थायी समाधान हुन कठिन हुन्छ। त्यसैले कांग्रेसले महाधिवेशनलाई विवादको अन्तिम कारण बनाउनुको सट्टा विवाद समाधान गर्ने साझा राजनीतिक प्रक्रियाका रूपमा विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ।

कानुनी प्रश्नको समाधान कानुनी प्रक्रियाबाटै हुनुपर्छ। अदालतमा विचाराधीन विषयलाई राजनीतिक दबाब वा संगठनात्मक शक्ति प्रदर्शनको माध्यम बनाउनुको सट्टा न्यायिक प्रक्रियाको सम्मान गर्नु आवश्यक हुन्छ। त्यस्तै, पार्टीभित्र उठेका राजनीतिक प्रश्नको समाधान पनि संवाद र सहमतिबाट खोजिनुपर्छ। अदालतले टुंग्याउनुपर्ने विषय अदालतबाट र राजनीतिक दलले आपसी समझदारीबाट समाधान गर्नुपर्ने विषय राजनीतिक संवादबाट टुंग्याउने स्पष्ट विभाजनले कांग्रेसलाई थप जटिलताबाट जोगाउन सक्छ।

कांग्रेसभित्र एकताको सम्भावना अझै समाप्त भएको छैन भन्ने संकेत विभिन्न गतिविधिबाट देखिन्छ। दुवै पक्षले अघि सारेका महाधिवेशन कार्यक्रमलाई पुनर्विचार गर्दै साझा महाधिवेशनको वातावरण निर्माण गर्नुपर्ने आवाज पार्टीभित्रबाटै उठेको छ। विभिन्न नेताहरूले एकीकृत महाधिवेशनका लागि संवाद र सहमतिको आवश्यकता औँल्याइरहेका छन्। त्यस्तै, अलग धारमा रहेका नेताहरूबीच पुनःसमायोजनको प्रयास हुनु पनि पूर्ण विभाजनभन्दा संस्थागत एकताको सम्भावना खोज्ने प्रवृत्ति पार्टीभित्र जीवित रहेको संकेतका रूपमा लिन सकिन्छ। यद्यपि यसलाई विवाद समाधान भइसकेको निष्कर्षका रूपमा भने बुझ्न मिल्दैन।

कांग्रेसका लागि अहिलेको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न कुनै एक पक्षको पूर्ण विजय होइन, संस्थाको निरन्तरता हो। लोकतान्त्रिक पार्टीभित्र नेतृत्वका लागि प्रतिस्पर्धा हुनु स्वाभाविक हो। असहमति पनि लोकतन्त्रको अभिन्न हिस्सा हो। समस्या असहमति हुनुमा होइन, असहमतिलाई संवाद र संस्थागत प्रक्रियाबाट व्यवस्थापन गर्न नसक्नुमा हुन्छ। त्यसैले कांग्रेसले अहिले देखाइरहेको राजनीतिक व्यवहारले भविष्यमा पार्टीभित्रको असहमति कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने एउटा महत्वपूर्ण उदाहरण निर्माण गर्न सक्छ।

गगन थापाका लागि नेतृत्वको अर्थ नयाँ पुस्ताको आकांक्षालाई सम्बोधन गर्नुका साथै पुरानो पुस्ताको योगदानलाई सम्मान गर्ने वातावरण निर्माण गर्नु हो। नयाँ नेतृत्वले संगठनलाई आधुनिक बनाउन सक्छ, निर्णय प्रक्रियालाई थप पारदर्शी बनाउन सक्छ र युवालाई पार्टीको मूलधारमा ल्याउन सक्छ। तर त्यसका लागि फरक विचार राख्ने समूहलाई पनि राजनीतिक स्थान र सम्मान दिन सक्ने उदारता आवश्यक हुन्छ। नेतृत्वको शक्ति केवल समर्थकको संख्या वा संगठनात्मक नियन्त्रणमा होइन, असहमत पक्षलाई पनि संस्थाभित्र राखेर अघि बढ्ने क्षमतामा देखिन्छ। त्यसैगरी, शेरबहादुर देउवाको भूमिका पनि कांग्रेसको आगामी यात्रामा महत्वपूर्ण हुन सक्छ। 

लामो राजनीतिक अनुभव भएका पूर्वसभापतिका रूपमा उनले विगतको राजनीतिक संघर्ष, संगठन निर्माण र पार्टी सञ्चालनबाट प्राप्त अनुभवलाई नयाँ नेतृत्वको यात्रामा उपयोगी बनाउन सक्छन्। अभिभावकीय भूमिकाले नेतृत्वको प्रतिस्पर्धाभन्दा माथि उठेर पार्टीको एकता, संस्थागत निरन्तरता र पुस्तान्तरणलाई सहज बनाउने अर्थ ग्रहण गर्न सक्छ। नयाँ नेतृत्वलाई स्थान दिनु र नयाँ नेतृत्वसँग संवाद गर्नु पुरानो पुस्ताको राजनीतिक योगदानलाई कमजोर बनाउनु होइन; बरु त्यसलाई नयाँ पुस्तासँग जोड्ने माध्यम बन्न सक्छ।

यही कारणले गगन-देउवा सम्बन्धलाई ‘पुरानो बनाम नयाँ’ को द्वन्द्वका रूपमा मात्र हेर्नु उचित हुँदैन। यसलाई ‘अनुभव र ऊर्जा’ बीचको सम्बन्धका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ। नयाँ नेतृत्वले परिवर्तनको गति दिन सक्छ भने अनुभवी नेतृत्वले संस्थागत स्मृति र राजनीतिक अनुभव प्रदान गर्न सक्छ। एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई विस्थापित गर्नेभन्दा एक पुस्ताले अर्को पुस्तालाई सक्षम बनाउने संस्कृति विकास गर्न सके कांग्रेसको पुस्तान्तरण अझ व्यवस्थित र लोकतान्त्रिक बन्न सक्छ।

लोकतन्त्र बलियो बनाउन राजनीतिक दलहरूको आन्तरिक लोकतन्त्र पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। यद्यपि नेपालको लोकतान्त्रिक प्रणाली केवल नेपाली कांग्रेसको एकतामा निर्भर छैन। संसद्, निर्वाचन, न्यायपालिका, संवैधानिक निकाय, नागरिक समाज, सञ्चारमाध्यम र अन्य राजनीतिक दलसमेत लोकतान्त्रिक प्रणालीका महत्वपूर्ण आधार हुन्। तर नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासमा लामो भूमिका निर्वाह गरेको कांग्रेसभित्रको संस्थागत स्थिरता र आन्तरिक लोकतन्त्र राष्ट्रिय राजनीतिको महत्वपूर्ण पक्ष अवश्य हो। त्यसैले कांग्रेसभित्रको विवादलाई केवल एउटा पार्टीको आन्तरिक समस्या भनेर मात्र हेर्नुभन्दा नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिक संस्कारमा दलहरूको भूमिकासँग जोडेर हेर्नुपर्ने हुन्छ।

अब कांग्रेसका दुवै धारले केही आधारभूत प्रश्नमा साझा समझदारी खोज्नुपर्ने देखिन्छ। पहिलो, कानुनी विषयलाई कानुनी प्रक्रियाबाटै टुंग्याउने प्रतिबद्धता। दोस्रो, महाधिवेशनको मिति र प्रक्रियाबारे साझा आधार निर्माण। तेस्रो, सक्रिय सदस्यता र महाधिवेशन प्रतिनिधित्वसम्बन्धी विवादको निष्पक्ष समाधान। चौथो, पुरानो तथा नयाँ दुवै धारलाई संस्थागत सम्मान र राजनीतिक स्थान। पाँचौँ, नेतृत्व परिवर्तनलाई लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको स्वाभाविक अभ्यासका रूपमा स्वीकार गर्दै पूर्व नेतृत्वको अनुभवलाई पार्टीको हितमा प्रयोग गर्ने वातावरण। यी विषयमा सहमति खोज्न सके महाधिवेशन आफैं विवादको कारण नभई समाधानको माध्यम बन्न सक्छ।

कांग्रेसका लागि अहिलेको वास्तविक परीक्षा यही हो-मतभेदलाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने? पार्टीभित्र फरक धारलाई कसरी सम्मान गर्ने? नेतृत्व परिवर्तनलाई कसरी सहज बनाउने? र विगतको योगदान तथा भविष्यको आकांक्षाबीच कसरी सन्तुलन कायम गर्ने? यी प्रश्नको उत्तर केवल गगन थापा वा शेरबहादुर देउवाले मात्र दिने होइन; कांग्रेसको सम्पूर्ण नेतृत्व, कार्यकर्ता र संगठनात्मक संरचनाले सामूहिक रूपमा दिनुपर्नेछ।

कांग्रेसको इतिहासमा अनेकौँ उतारचढाव आएका छन्। नेतृत्व परिवर्तन भएका छन्, गुटगत मतभेद देखिएका छन्, विभाजनका अवस्था आएका छन् र पुनःएकताको प्रयास पनि भएका छन्। राजनीतिक दलको शक्ति सधैँ मतभेद नहुनुमा हुँदैन; मतभेद हुँदा पनि संस्थालाई जोगाएर अघि बढ्न सक्नुमा हुन्छ। त्यसैले आज कांग्रेसका अगाडि आएको चुनौतीलाई संकटका रूपमा मात्र होइन, आफ्नो आन्तरिक लोकतन्त्रलाई थप संस्थागत गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ।

अन्ततः कांग्रेसका लागि प्रश्न ‘को बलियो?’ भन्दा ‘कांग्रेस कति संस्थागत र लोकतान्त्रिक रहन्छ?’ भन्ने हुनुपर्छ। गगन थापाको नेतृत्वले नयाँ पुस्ताको आकांक्षा र परिवर्तनको चाहनालाई प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ भने शेरबहादुर देउवाको अनुभवले पार्टीको लामो राजनीतिक यात्रा, संगठनात्मक स्मृति र संस्थागत निरन्तरतालाई जोड्न सक्छ। यी दुईबीच संवाद र सहकार्यको वातावरण निर्माण हुन सके पुस्तान्तरणलाई संघर्ष होइन, स्वाभाविक लोकतान्त्रिक प्रक्रियाका रूपमा स्थापित गर्न सकिन्छ।

महाधिवेशन आउँछन्, नेतृत्व परिवर्तन हुन्छ, पदाधिकारी फेरिन्छन् र राजनीतिक प्राथमिकताहरू पनि समयअनुसार बदलिन्छन्। तर राजनीतिक संस्था र त्यसले बोकेको लोकतान्त्रिक मूल्य दीर्घकालीन हुन्छ। त्यसैले अहिले कांग्रेसले रोज्नुपर्ने बाटो कुनै एक पक्षको सम्पूर्ण पराजय वा अर्को पक्षको पूर्ण विजयभन्दा माथि उठेर संवाद, सहमति, वैधानिकता र संस्थागत एकताको बाटो हुन सक्छ।

आजको कांग्रेसले आफैंलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोध्नुपर्ने समय आएको छ-हामीबीचको मतभेदले पार्टीलाई विभाजनतर्फ लैजाने हो कि यही मतभेदलाई संवाद, सहमति र पुस्तान्तरणको नयाँ राजनीतिक संस्कारमा रूपान्तरण गर्ने हो? यसको उत्तर तत्कालको संगठनात्मक समीकरणले मात्र होइन, कांग्रेसले आगामी पुस्ताका लागि कस्तो राजनीतिक संस्था छाड्न चाहन्छ भन्ने प्रश्नले निर्धारण गर्नेछ।
त्यसैले गगन थापाको नेतृत्व र शेरबहादुर देउवाको अभिभावकत्वलाई प्रतिस्पर्धाको दुई ध्रुवका रूपमा होइन, सम्भव भएसम्म नयाँ नेतृत्व र पुरानो अनुभवबीचको संस्थागत सेतु का रूपमा विकास गर्ने प्रयास कांग्रेसको वर्तमान संकट समाधानतर्फको एउटा राजनीतिक विकल्प हुन सक्छ। 

अन्ततः कांग्रेसको एकता भनेको केवल नेताहरू एउटै मञ्चमा उभिनु होइन; फरक विचार, फरक पुस्ता र फरक राजनीतिक अनुभवलाई एउटै लोकतान्त्रिक संस्थाभित्र सम्मानपूर्वक अटाउने क्षमता हो। यही क्षमता बलियो भयो भने कांग्रेसको संगठनात्मक भविष्य मात्र होइन, नेपालको लोकतान्त्रिक अभ्यासमा पनि त्यसको संस्थागत योगदान अझ अर्थपूर्ण बन्न सक्छ।