काठमाडौ । नेपालको वाम राजनीतिमा पछिल्ला दिनहरूमा देखिएको एउटा महत्वपूर्ण घटनाक्रमले फेरि गम्भीर बहस जन्माएको छ । नेकपा माओवादी का महासचिव नेत्रबिक्रम चन्द ‘विप्लव’ नेतृत्वको पार्टीभित्र लगातार भइरहेको सामूहिक बहिर्गमनले अब एउटा गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ- के यो पार्टी बिस्तारै राजनीतिक अस्तित्व संकट अर्थात् विलयको दिशातर्फ अघि बढिरहेको छ?
सात जना केन्द्रीय सदस्यसहित ३२ जना नेता तथा कार्यकर्ताले एकैपटक पार्टी परित्याग गरेपछि यो घटनालाई सामान्य असन्तुष्टि भनेर टार्न सकिने अवस्था देखिँदैन । यसले पार्टीको संगठनात्मक संरचना, नेतृत्व शैली, वैचारिक दिशा र भविष्यप्रतिको विश्वासमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ । लगातार शीर्ष तहदेखि तल्लो तहसम्मका जिम्मेवार नेताहरू बाहिरिन थालेपछि पार्टीभित्रको संकट अब व्यक्तिगत असन्तुष्टिमा सीमित नरही संरचनागत संकटका रूपमा विकसित हुँदै गएको संकेत स्पष्ट देखिन्छ ।
यसअघि पार्टी सचिवालय सदस्य लाई जिम्मेवारीमुक्त गर्ने निर्णयपछि आन्तरिक विवाद सतहमा आएको थियो । त्यसलगत्तै पोलिटब्युरो सदस्यहरू, केन्द्रीय विभाग प्रमुखहरू तथा जिल्ला संरचनामा रहेका नेताहरूले क्रमशः पार्टी त्याग्न थाले । यस घटनाक्रमले एउटा मूल प्रश्न उठाएको छ- यदि नेतृत्वप्रति आफ्नै संगठनभित्र विश्वास कमजोर हुँदै जान्छ भने कुनै पनि राजनीतिक संगठन दीर्घकालसम्म टिक्न सक्छ त ?
पार्टी छाड्ने नेताहरूले सार्वजनिक रूपमा लगाएको मुख्य आरोप भनेको पार्टीभित्र सामूहिक नेतृत्वको अभ्यास समाप्त हुँदै जानु हो । कम्युनिस्ट विचारधारामा आधारित संगठनहरू मूलतः सामूहिक निर्णय प्रणालीमा विश्वास गर्छन् । तर महासचिव विप्लवमाथि संस्थागत निर्णयभन्दा व्यक्तिगत निर्णयलाई प्राथमिकता दिएको आरोप लागिरहेको छ ।
जब कुनै संगठनभित्र निर्णय प्रक्रिया एक व्यक्तिमा केन्द्रित हुन थाल्छ, त्यहाँ असन्तुष्टि, विभाजन र विद्रोह अनिवार्य बन्दै जान्छ । राजनीतिक विश्लेषकहरू बारम्बार भन्ने गर्छन्-“जहाँ आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ, त्यहाँ संगठनको विभाजन सुरु हुन्छ ।”
अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको पार्टीभित्र बढ्दो वैचारिक अस्पष्टता हो। विप्लव नेतृत्वको पार्टीले एक समय सशस्त्र संघर्ष, भूमिगत गतिविधि र राज्यविरुद्ध प्रत्यक्ष संघर्षको रणनीति अपनाएको थियो । तर समयसँगै पार्टीको स्पष्ट राजनीतिक दिशा के हो भन्ने प्रश्न कार्यकर्ताहरूभित्रै उठ्न थालेको देखिन्छ ।
पार्टी संसदीय राजनीतिमा प्रवेश गर्ने हो, पुनः क्रान्तिकारी आन्दोलनमा फर्किने हो, वा अन्य वाम शक्तिहरूसँग एकता खोज्ने हो-यसबारे स्पष्ट रणनीति नदेखिँदा कार्यकर्ताहरूमा अन्योल बढ्दै गएको छ । कुनै पनि संगठनसँग स्पष्ट विचार र दीर्घकालीन रणनीति नहुँदा त्यसको भविष्य स्वतः कमजोर बन्छ ।
समय परिवर्तनसँगै पुरानो क्रान्तिकारी ऊर्जा पनि कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ । एक समय नेपाली राजनीतिमा माओवादी आन्दोलन परिवर्तनको मुख्य वाहक थियो । तर अहिले देश संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको नयाँ संरचनामा अघि बढिरहेको छ । जनताको प्राथमिकता अब क्रान्तिका नाराभन्दा रोजगारी, सुशासन, आर्थिक विकास, शिक्षा र स्वास्थ्यमा केन्द्रित भएको छ ।
पुरानो शैलीको क्रान्तिकारी भाषाले नयाँ पुस्तालाई आकर्षित गर्न नसक्नु पनि विप्लव नेतृत्वको पार्टी कमजोर बन्दै जानुको अर्को महत्वपूर्ण कारण मानिन्छ । यससँगै नेपालको समग्र कम्युनिस्ट आन्दोलनभित्र देखिएको व्यापक विखण्डन पनि एउटा गम्भीर पक्ष हो । , , तथा विप्लव नेतृत्वको माओवादी- सबै वाम शक्तिहरू आ-आफ्नो राजनीतिक अस्तित्वको संघर्षमा देखिन्छन् । एकता, पुनर्गठन र साझा वैचारिक बहसभन्दा विभाजन, गुटबन्दी र शक्ति संघर्ष हावी हुँदै गएको अवस्था छ । नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलन विस्तारभन्दा विखण्डनको राजनीतिमा फस्दै गएको तर्क बलियो हुँदै गएको छ ।
अब प्रश्न उठ्छ- दोषी को? केवल विप्लव मात्र कि सम्पूर्ण नेतृत्व संस्कृति? विश्लेषण गर्दा संकटको जिम्मेवारी केवल एक व्यक्तिमा सीमित देखिँदैन । नेतृत्व शैलीमा कठोरता, फरक मतलाई सम्मान नगर्ने संगठनात्मक संस्कृति, समयअनुसार रणनीति परिवर्तन गर्न नसक्नु, र दशकौँदेखि नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनभित्र जरा गाडेको गुटबन्दी तथा शक्ति संघर्ष- यी सबै कारकहरू अहिलेको संकटका प्रमुख कारण देखिन्छन् । जब संगठनभित्र बहस गर्ने ठाउँ समाप्त हुन्छ, विद्रोह अन्ततः संगठन बाहिर प्रकट हुन्छ ।
राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार अहिले देखिएको बहिर्गमन सामान्य घटना होइन । जब शीर्ष नेतृत्व, केन्द्रीय संरचना र जिल्ला संगठन कमजोर हुन थाल्छन्, तब पार्टीको सांगठनिक मेरुदण्ड नै कमजोर बन्न पुग्छ । यही क्रम जारी रहिरहेमा विप्लव नेतृत्वको पार्टी या त अर्को वाम शक्तिसँग एकता वा विलयको विकल्पतर्फ जान बाध्य हुन सक्छ, वा क्रमशः सानो राजनीतिक समूहमा सीमित हुने जोखिम बढ्न सक्छ । नेपालको राजनीतिक इतिहासले देखाएको तथ्य स्पष्ट छ- जब जनाधार कमजोर बन्छ, विचारधारा मात्रले पार्टीको अस्तित्व जोगाउन सक्दैन ।
यो घटनालाई एउटा पार्टीको आन्तरिक संकटका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन । यो समग्र नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका लागि एउटा गम्भीर चेतावनी पनि हो । यदि नेतृत्व परिवर्तनशील भएन, यदि आन्तरिक लोकतन्त्र बलियो भएन, यदि नयाँ पुस्तालाई आकर्षित गर्ने नयाँ राजनीतिक दृष्टि निर्माण गर्न सकिएन भने नेपालका वाम शक्तिहरू क्रमशः जनताबाट टाढिँदै जाने खतरा स्पष्ट देखिन्छ ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, विप्लव नेतृत्वको माओवादीभित्र अहिले देखिएको संकट अचानक पैदा भएको घटना होइन । यो वर्षौँदेखि थुप्रिँदै आएको आन्तरिक असन्तुष्टि, नेतृत्व शैलीप्रतिको असहमति, वैचारिक अस्पष्टता र बदलिँदो राजनीतिक यथार्थसँग तालमेल मिलाउन नसक्नुको परिणाम हो ।
आज सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यही बनेको छ-“क्रान्तिको नाममा स्थापित राजनीतिक शक्तिहरू समयअनुसार आफूलाई बदल्न नसके इतिहासमा हराउँछन् कि पुनः नयाँ स्वरूपमा पुनर्जन्म लिन्छन् ?” विप्लव माओवादीभित्रको वर्तमान संकटले आज नेपाललाई यही गम्भीर प्रश्न सोधिरहेको छ । राजनीतिमा सबैभन्दा खतरनाक कुरा विपक्षीको आक्रमण होइन, आफ्नै घरभित्र चुपचाप सुरु भएको मौन विद्रोह हो ।
