काठमाडौं । इरानले रणनीतिक रूपमा अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिने होर्मुज जलमार्ग तत्काल खोल्न अस्वीकार गर्दै अमेरिकासमक्ष ६ वटा माग अघि सारेको छ। इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का सचिव मोहम्मद बागेर जोल्घादरले अमेरिकाले ती माग पूरा नगरेसम्म होर्मुज जलमार्ग नखुल्ने स्पष्ट पारेका छन्।
बीबीसी फारसीका अनुसार इरानले अघि सारेका मागमा इरानमाथि लगाइएका प्रतिबन्ध खुकुलो पार्नुपर्ने, युद्धबाट भएको क्षतिको क्षतिपूर्ति दिनुपर्ने, इरानी बन्दरगाहमा लगाइएको नौसैनिक नाकाबन्दी तत्काल हटाउनुपर्ने, इरानविरुद्धका धम्की रोक्नुपर्ने तथा विदेशमा रोक्का वा कब्जा गरिएको इरानी सम्पत्ति फुकुवा गर्नुपर्ने लगायतका विषय समावेश छन्।
जोल्घादरको पछिल्लो अभिव्यक्तिलाई विश्लेषकहरूले इरानले यसअघि राख्दै आएका मागकै निरन्तरताका रूपमा हेरेका छन्। यद्यपि, होर्मुज जलमार्गलाई वार्ताको महत्वपूर्ण दबाबको माध्यम बनाउँदै इरानले अमेरिकासँगको सम्भावित सम्झौतामा आफ्नो अडान अझै कडा राखेको संकेत यसबाट देखिएको उनीहरूको विश्लेषण छ।
इरानको यस्तो अडान त्यतिबेला सार्वजनिक भएको हो, जतिबेला इरान र ओमानबीच होर्मुज जलमार्गबाट व्यावसायिक ढुवानी सञ्चालनका लागि नयाँ व्यवस्थाबारे वार्ता भइरहेको छ। दुवै पक्षले हालै भएका वार्तालाई ‘सकारात्मक र रचनात्मक’ भनेका छन्। इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले ओमानसँगको वार्ता अन्तिम चरणमा पुगेको बताएका छन्।
तर अराघचीले वार्ता सफल भएर सम्झौता भए पनि त्यसको अर्थ होर्मुज जलमार्ग तत्कालै पूर्ण रूपमा खोलिने भन्ने नरहेको स्पष्ट पारेका छन्। उनका अनुसार जलमार्ग पुनः सञ्चालनका लागि थप केही सर्त पूरा गर्नुपर्ने अवस्था रहेको छ। यसले इरानले होर्मुज खोल्ने विषयलाई व्यापक राजनीतिक तथा सुरक्षा मागसँग जोडेको देखिन्छ।
यसअघि रोयटर्सले एक अमेरिकी अधिकारीलाई उद्धृत गर्दै इरान र ओमानबीच होर्मुजसम्बन्धी वार्तामा महत्वपूर्ण प्रगति भएको जनाएको थियो। अमेरिकाले पनि छिट्टै सम्झौता हुने अपेक्षा गरेको ती अधिकारीको भनाइ थियो। उनका अनुसार होर्मुजबाट व्यावसायिक जहाजको निर्वाध आवतजावत सुनिश्चित गर्ने सम्झौता घोषणा भएपछि अमेरिकाले इरानी बन्दरगाहमाथिको नाकाबन्दी हटाउने तयारी गर्न सक्नेछ।
होर्मुज जलमार्ग विश्वकै महत्वपूर्ण ऊर्जा तथा व्यापारिक मार्गमध्ये एक भएकाले यसको अवरोधले क्षेत्रीय मात्र नभई विश्वव्यापी अर्थतन्त्रमा समेत प्रभाव पार्न सक्छ। विशेषगरी खाडी क्षेत्रबाट विश्व बजारतर्फ हुने पेट्रोलियम तथा अन्य ऊर्जा आपूर्तिमा यसको महत्वपूर्ण भूमिका छ। त्यसैले इरानले जलमार्ग खोल्ने वा नखोल्ने विषयलाई आफ्नो राजनीतिक र कूटनीतिक मागसँग जोड्दा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको ध्यान यसतर्फ केन्द्रित भएको छ।
अहिले इरान, ओमान र अमेरिकाबीच प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष कूटनीतिक प्रयास अघि बढिरहेका बेला तेहरानले राखेको ६ बुँदे मागले आगामी वार्ताको दिशा थप जटिल बनाउने देखिएको छ। होर्मुज खुल्ने विषय अब केवल व्यापारिक आवतजावतको प्रश्न नभई प्रतिबन्ध, क्षतिपूर्ति, सैन्य नाकाबन्दी र इरानी सम्पत्तिसहितका व्यापक राजनीतिक मुद्दासँग जोडिएको छ।
इरान आफ्नो मागमा अडिग रहने र अमेरिका तथा उसका सहयोगीहरूबीच त्यसको कार्यान्वयनबारे सहमति जुटाउने प्रयास सफल भए मात्रै होर्मुजमा सहज आवतजावतको बाटो खुल्ने सम्भावना देखिएको छ। त्यसैले आगामी दिनमा ओमानको मध्यस्थतामा हुने वार्तालाई खाडी क्षेत्रको सुरक्षा, विश्व ऊर्जा बजार र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारका दृष्टिले निकै महत्वपूर्ण मानिएको छ।
