काठमाडौं । नेपाल भ्रमणमा रहेका भारतीय स्थल सेनाध्यक्ष जनरल धीरज सेठलाई राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले मानार्थ महारथीको दर्ज्यानी चिन्ह प्रदान गरेको समारोहमा प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह अनुपस्थित भएपछि कूटनीतिक तथा राजनीतिक वृत्तमा चासो बढेको छ। शीतलनिवासमा आयोजित विशेष समारोहमा राष्ट्रपति पौडेलले भारतीय सेनाध्यक्षलाई नेपाली सेनाको मानार्थ महारथीको दर्ज्यानी चिन्ह प्रदान गरेका थिए।
नेपाल र भारतबीच लामो समयदेखि कायम रहेको सैनिक परम्पराअनुसार एकअर्का देशका सेनाप्रमुखलाई मानार्थ सैन्य पदवी प्रदान गर्ने प्रचलन छ। यही परम्पराअनुसार भारतीय सेनाध्यक्ष सेठलाई नेपालले मानार्थ महारथीको सम्मान दिएको हो। तर नेपालमा हुने यस्तो समारोहमा प्रधानमन्त्रीको उपस्थिति रहने गरेको अभ्यासका बीच यसपटक प्रधानमन्त्री शाह सहभागी नहुनुलाई अर्थपूर्ण रूपमा हेरिएको छ।
नेपाल–भारतबीचको सैनिक सम्बन्धमा मानार्थ सैन्य पदवी आदानप्रदानको परम्परा नयाँ होइन। सन् १९५० देखि सुरु भएको यो अभ्यासलाई दुई देशबीचको सैनिक सम्बन्ध र पारस्परिक सम्मानको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। नेपालले भारतीय स्थल सेनाध्यक्षलाई ‘मानार्थ महारथी’ प्रदान गर्ने गरेको छ भने भारतले नेपाली सेनाका प्रधानसेनापतिलाई ‘मानार्थ जनरल’ को दर्जा दिने गरेको छ।
यस परम्पराको सुरुवात भारतीय सेनाका तत्कालीन प्रमुख जनरल के.एम. करियप्पालाई नेपाली सेनाको मानार्थ जनरल/महारथीको दर्जा प्रदान गरेर भएको थियो। नेपाल–भारत शान्ति तथा मैत्री सन्धि, १९५० को पृष्ठभूमिमा सुरु भएको यो परम्परा त्यसयता निरन्तर रहँदै आएको छ।
मानार्थ सैन्य पदवी कुनै कार्यकारी कमाण्ड, सैन्य अधिकार वा निर्णय गर्ने जिम्मेवारीसँग सम्बन्धित हुँदैन। यो मूलतः दुई देशका सेनाबीचको सम्मान, मैत्री र पारस्परिक सम्बन्धको प्रतीक हो। नयाँ सेनाप्रमुख नियुक्त भएपछि सम्बन्धित देशको भ्रमण गर्ने र त्यहाँ मानार्थ सैन्य पदवी ग्रहण गर्ने परम्परा यसैको निरन्तरता हो।
नेपालका प्रधानसेनापति अशोकराज सिग्देलले पनि गत वर्ष भारतबाट मानार्थ जनरलको सम्मान प्राप्त गरेका थिए। १२ डिसेम्बर २०२४ मा भारतीय राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मूले राष्ट्रपति भवनमा आयोजित विशेष समारोहमा प्रधानसेनापति सिग्देललाई भारतीय सेनाको मानार्थ जनरलको दर्जा प्रदान गरेकी थिइन्। सो अवसरमा उनलाई खड्ग, दर्ज्यानी चिन्ह तथा प्रमाणपत्र प्रदान गरिएको थियो।
तर दुई देशमा हुने यस्ता समारोहमा उच्च राजनीतिक नेतृत्वको सहभागितालाई लिएर भने केही फरक अभ्यास देखिन्छ। नेपालमा भारतीय सेनाध्यक्षलाई मानार्थ महारथीको दर्जा प्रदान गर्ने समारोहमा प्रधानमन्त्रीसमेत सहभागी हुने गरेको उदाहरण छ। भारतमा भने नेपाली सेनापतिलाई मानार्थ जनरलको दर्जा प्रदान गर्ने कार्यक्रममा सामान्यतः रक्षामन्त्रीस्तरको सहभागिता हुने गरेको देखिन्छ।
प्रधानसेनापति सिग्देललाई भारतमा मानार्थ जनरलको दर्जा प्रदान गरिएको समारोहमा समेत भारतीय रक्षामन्त्री सहभागी भएका थिएनन्। त्यतिबेला रक्षा राज्यमन्त्री सञ्जय सेठको उपस्थिति थियो।
नेपालमा भने अहिले रक्षामन्त्रीको जिम्मेवारीसमेत प्रधानमन्त्री शाहले नै सम्हालिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा भारतीय सेनाध्यक्षलाई मानार्थ महारथीको दर्जा प्रदान गर्ने समारोहमा प्रधानमन्त्री अनुपस्थित हुनु र उनको सट्टा परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनाल सहभागी हुनु कूटनीतिक वृत्तमा चासोको विषय बनेको हो।
प्रधानमन्त्रीको अनुपस्थितिलाई लिएर भारतीय पक्ष असन्तुष्ट भएको चर्चा भए पनि यसको औपचारिक पुष्टि भने भएको छैन। नेपाली पक्षले भने यसलाई सामान्य रूपमा लिएको छ। नेपाली सेनाले यस विषयमा कुनै टिप्पणी गर्न चाहेको छैन।
नेपाली सेनाका प्रवक्ता सहायक रथी राजाराम बस्नेतले कार्यक्रम राष्ट्रपति कार्यालयसँग सम्बन्धित भएकाले त्यसबारे आफूहरूलाई जानकारी नहुने बताएका छन्। सेनाले मानार्थ महारथी प्रदान गर्ने समारोहको राजनीतिक पक्ष वा प्रधानमन्त्रीको सहभागिताका विषयमा कुनै धारणा सार्वजनिक गरेको छैन।
राष्ट्रपति कार्यालयले भने प्रधानमन्त्रीको उपस्थिति अनिवार्य नरहेको स्पष्ट पारेको छ। राष्ट्रपति कार्यालयका प्रवक्ता रितेशकुमार शाक्यका अनुसार मानार्थ महारथी प्रदान गर्ने कार्यक्रम औपचारिक राज्य समारोह नभई मानार्थ सम्मान प्रदान गर्ने विशेष कार्यक्रम भएकाले प्रधानमन्त्रीको उपस्थिति अनिवार्य मानिँदैन।
उनका अनुसार नेपालले निमन्त्रणा गर्ने भए पनि भारतमा पनि नेपाली सेनाप्रमुखलाई मानार्थ जनरलको दर्जा प्रदान गर्दा प्रधानमन्त्री सहभागी हुने अभ्यास नरहेकाले यसलाई असामान्य रूपमा लिन आवश्यक छैन।
राष्ट्रपति कार्यालयको यो स्पष्टीकरणले प्रधानमन्त्रीको अनुपस्थितिलाई संस्थागत रूपमा सामान्य देखाउन खोजेको संकेत गर्छ। यद्यपि नेपाल–भारत सम्बन्धको संवेदनशीलता र उच्चस्तरीय सैनिक आदानप्रदानको परम्पराका कारण प्रधानमन्त्रीको अनुपस्थितिले सार्वजनिक तथा कूटनीतिक चासो भने उत्पन्न गराएको छ।
विशेषगरी नेपाल र भारतबीच राजनीतिक तहमा मात्र नभई सुरक्षा तथा सैनिक क्षेत्रमा समेत लामो समयदेखि घनिष्ठ सम्बन्ध रहँदै आएको छ। दुई देशका सेनाबीच संयुक्त अभ्यास, उच्चस्तरीय भ्रमण, तालिम तथा सैनिक सहयोगका विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन हुँदै आएका छन्। यस्तो पृष्ठभूमिमा सेनाप्रमुखलाई दिइने मानार्थ पदवीलाई सामान्य सैन्य सम्मानभन्दा माथि दुई देशबीचको सम्बन्धको प्रतीकका रूपमा पनि हेरिन्छ।
त्यसैले यस्ता समारोहमा राजनीतिक नेतृत्वको सहभागिता र प्रस्तुत हुने शिष्टाचारलाई कूटनीतिक संकेतका रूपमा समेत व्याख्या गरिन्छ। तर प्रधानमन्त्रीको अनुपस्थितिलाई नै आधार बनाएर दुई देशबीचको सम्बन्धमा तत्काल कुनै समस्या उत्पन्न भएको निष्कर्ष निकाल्नु भने हतार हुने देखिन्छ।
यसबीच भारतीय सेनाध्यक्ष सेठ र प्रधानमन्त्री शाहबीच आज भेटवार्ता हुने भएको छ। प्रधानमन्त्रीकी प्रेस विज्ञ दीपा दाहालका अनुसार भारतीय स्थल सेनाध्यक्षले आज दिउँसो सिंहदरबारमा प्रधानमन्त्रीसँग भेटवार्ता गर्ने कार्यक्रम छ।
यस भेटवार्ताले अघिल्लो दिनको औपचारिक समारोहमा देखिएको दूरीबारे उठेका प्रश्नलाई केही हदसम्म स्पष्ट पार्ने अपेक्षा गरिएको छ। प्रधानमन्त्री र भारतीय सेनाध्यक्षबीच हुने भेटमा नेपाल–भारत सैनिक सम्बन्ध, द्विपक्षीय सहकार्य तथा आपसी हितका विषयमा छलफल हुन सक्नेछ।
भारतीय सेनाध्यक्षको नेपाल भ्रमण आफैंमा दुई देशबीचको सैनिक सम्बन्धलाई निरन्तरता दिने नियमित उच्चस्तरीय भ्रमण हो। मानार्थ महारथीको दर्जा प्रदान गर्ने परम्पराले नेपाल र भारतबीचको सैनिक सम्बन्धमा रहेको विशेष निकटतालाई औपचारिक रूपमा प्रतिबिम्बित गर्दै आएको छ।
तर यसपटकको समारोहमा प्रधानमन्त्रीको अनुपस्थितिले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न भने उठाएको छ—पुरानो सैनिक परम्परालाई निरन्तरता दिँदै गर्दा दुई देशले उच्चस्तरीय शिष्टाचार र सहभागिताको अभ्यासलाई समान ढंगले अघि बढाइरहेका छन् कि छैनन्?
भारतमा नेपाली सेनाप्रमुखलाई मानार्थ जनरलको सम्मान प्रदान गर्दा प्रधानमन्त्रीको सहभागिता नरहेको उदाहरणलाई नेपाल पक्षले आधार बनाएको छ। नेपालमा पनि त्यही मापदण्ड लागू गर्ने हो भने प्रधानमन्त्रीको अनुपस्थिति असामान्य नहुन सक्छ। तर विगतमा नेपालमा प्रधानमन्त्रीसमेत सहभागी हुँदै आएका कारण यसपटकको अनुपस्थितिलाई लिएर प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक देखिन्छ।
अन्ततः प्रधानमन्त्री र भारतीय सेनाध्यक्षबीच हुने भेटवार्ताले नै यस घटनाको कूटनीतिक अर्थबारे थप स्पष्टता दिनेछ। औपचारिक समारोहमा प्रधानमन्त्री अनुपस्थित भए पनि प्रधानमन्त्रीसँगै हुने प्रत्यक्ष भेटले नेपालले भारतीय सेनाध्यक्षको भ्रमण र दुई देशबीचको सैनिक सम्बन्धलाई उच्च महत्व दिएको सन्देश दिन सक्नेछ।
नेपाल–भारत सम्बन्धमा साना देखिने शिष्टाचारका घटनासमेत कहिलेकाहीँ ठूलो राजनीतिक अर्थ बोकेर आउने गरेका छन्। त्यसैले यसपटकको मानार्थ महारथी समारोहलाई केवल एक सैनिक परम्पराको निरन्तरताका रूपमा मात्र नभई बदलिँदो राजनीतिक परिवेशमा नेपाल–भारत सम्बन्धको शिष्टाचार र प्राथमिकताको संकेतका रूपमा समेत नियालिएको छ।
