काठमाडौं । नेपाली पत्रकारिता र सार्वजनिक बहसको क्षेत्रमा लामो समयदेखि महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको रिपोर्टर्स क्लब नेपाल पुनः सञ्चालनमा आएको छ। सञ्चारकर्मी, राजनीतिक नेतृत्व, नागरिक समाज, कानुन व्यवसायी, विज्ञ तथा विभिन्न क्षेत्रका सरोकारवालाबीच प्रत्यक्ष संवाद र विचार आदानप्रदानको साझा मञ्चका रूपमा स्थापित क्लबको पुनः सक्रियताले सञ्चार क्षेत्रमा नयाँ ऊर्जा थपिएको वक्ताहरूले बताएका छन्।

रिपोर्टर्स क्लब नेपाल केवल पत्रकार सम्मेलन आयोजना गर्ने वा राजनीतिक अभिव्यक्ति सार्वजनिक गर्ने थलोमा सीमित छैन। स्थापनाकालदेखि नै क्लबले सार्वजनिक सरोकारका विषयलाई बहसमा ल्याउने, राजनीतिक नेतृत्व तथा राज्यका निकायलाई प्रश्न गर्ने, पत्रकारलाई समाचार स्रोतसम्म प्रत्यक्ष पहुँच उपलब्ध गराउने र जनचासोका विषयमा खुला संवादको वातावरण निर्माण गर्दै आएको छ।

राजनीतिक उतारचढावदेखि निर्वाचन, सरकार परिवर्तन, संविधान निर्माण, सामाजिक आन्दोलन तथा विभिन्न राष्ट्रिय संकटका समयमा क्लबले पत्रकार र समाचार स्रोतबीच संवादको महत्वपूर्ण सेतुको भूमिका निर्वाह गरेको छ। यही कारण नेपाली सञ्चार क्षेत्रमा रिपोर्टर्स क्लबको आफ्नै विशिष्ट पहिचान र आवश्यकता रहेको सरोकारवालाहरूको धारणा छ।

‘रिपोर्टर्स क्लबको दोस्रो जीवन’

क्लब पुनः सञ्चालनपछि आयोजित पहिलो उद्घाटन साक्षात्कार कार्यक्रममा राजनीतिक विश्लेषक प्रा. डा. सुरेन्द्र केसीले क्लबको पुनः सक्रियताप्रति खुसी व्यक्त गरे। क्लबका अध्यक्ष एवं  पत्रकार ऋषि धमला राजनीतिमा प्रवेश गर्न खोज्दा आफूहरू खिन्न भएको स्मरण गर्दै केसीले पत्रकारितामा फर्किएर क्लबलाई पुनः सञ्चालनमा ल्याउनु सकारात्मक भएको बताए।

“ऋषि धमला चुनावमा जाँदा हामी खिन्न भएका थियौँ। उहाँ नेता वा मन्त्री हुनुहुन्थ्यो होला, तर मिडिया क्षेत्र टुहुरोजस्तै हुन्छ भन्ने लागेको थियो,” केसीले भने, “उहाँ पुनः आफ्नै पेसामा फर्किएर क्लब सञ्चालनमा ल्याउँदा म मनमनै प्रसन्न भएँ।”उनले धमलालाई पत्रकारितामै निरन्तर सक्रिय रहन सुझाव दिँदै क्लबको पुनः सञ्चालनलाई यसको *‘दोस्रो जीवन’*का रूपमा चित्रण गरे।

बदलिँदो सञ्चार परिवेशबारे टिप्पणी गर्दै केसीले सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल मिडियाको तीव्र विस्तारसँगै परम्परागत मूलधारका सञ्चारमाध्यमले नयाँ चुनौती सामना गरिरहेको बताए। यस्तो अवस्थामा नयाँ तथा डिजिटल सञ्चारमाध्यम अझ जिम्मेवार, व्यावसायिक, तथ्यपरक र प्रतिबद्ध हुनुपर्नेमा उनले जोड दिए।

‘क्लब सूचना र समाचारको महत्वपूर्ण स्रोत’

वरिष्ठ अधिवक्ता तथा अभियन्ता स्वागत नेपालले रिपोर्टर्स क्लब भाषण गर्ने थलोमा मात्र सीमित नरहेको बताए। नेपाली सञ्चारकर्मीका लागि सूचना, समाचार र सार्वजनिक बहसको महत्वपूर्ण स्रोतका रूपमा क्लब स्थापित भइसकेको उनको भनाइ थियो। उनले क्लबका अध्यक्ष ऋषि धमलाको सक्रियता, निरन्तरता र कार्यशैलीको प्रशंसा गर्दै पत्रकारितामा मिहिनेत र लगनशीलताका लागि उनको दैनिकी आफैँमा एउटा सिकाइ हुन सक्ने बताए।

नेपालका अनुसार पत्रकारितालाई सत्ता वा राजनीतिक नियुक्तिको भर्‍याङ बनाउने प्रवृत्तिबीच धमलाले पत्रकारितालाई नै आफ्नो मुख्य कर्मका रूपमा निरन्तरता दिँदै आएका छन्।

क्लबले श्रमजीवी पत्रकारलाई प्रोत्साहित र उत्साहित गर्न विभिन्न पुरस्कार तथा सम्मानका कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको विषयलाई पनि उनले सकारात्मक रूपमा उल्लेख गरे।

लोकतन्त्रमा प्रश्न गर्ने मञ्चको आवश्यकता

कार्यक्रममा वरिष्ठ अधिवक्ता दिनेश त्रिपाठीले पनि रिपोर्टर्स क्लबजस्ता सार्वजनिक बहसका मञ्चको आवश्यकता अझै रहेको बताए।

लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा सरकारका निर्णयमाथि प्रश्न उठाउने, असहमति व्यक्त गर्ने र नागरिकका सरोकार सार्वजनिक गर्ने खुला स्थान आवश्यक हुने उनको भनाइ थियो। उनले सरकारका पछिल्ला निर्णयहरूबारे प्रश्न उठाउँदै नागरिक तथा बुद्धिजीवी वर्गले निरन्तर खबरदारी गर्नुपर्नेमा जोड दिए।

स्थानीय शासनबारे स्वागत नेपालको प्रस्ताव

सोही क्रममा वरिष्ठ अधिवक्ता स्वागत नेपालले स्थानीय शासन प्रणालीलाई दलीय राजनीतिबाट अलग राख्नुपर्ने एजेन्डासमेत अघि सारे।

स्थानीय तह नागरिकको घरदैलोको सरकार भएकाले यसलाई दलगत भागबन्डा र राजनीतिक स्वार्थभन्दा माथि राख्नुपर्ने उनको तर्क थियो। गैरदलीय स्थानीय तहको अवधारणालाई अघि बढाउन यदि ऋषि धमलाले स्वतन्त्र नागरिक अभियानका तर्फबाट नेतृत्व गरे आफूले पूर्ण साथ र सहयोग गर्ने घोषणा पनि उनले गरे।

सामाजिक सञ्जालको युगमा क्लबको नयाँ भूमिका

आजको सञ्चार संसार हिजोको भन्दा निकै फरक भइसकेको छ। सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्लेटफर्मले समाचार तथा सूचना प्रवाहलाई क्षणभरमै विश्वव्यापी बनाएका छन्। तर त्यससँगै अपुष्ट सूचना, भ्रामक सामग्री र तथ्यहीन प्रचारको जोखिम पनि बढेको छ।

यस्तो अवस्थामा रिपोर्टर्स क्लबजस्ता प्रत्यक्ष संवादका मञ्चको भूमिका झन् महत्वपूर्ण हुन सक्छ। पत्रकार र समाचार स्रोतबीच प्रत्यक्ष प्रश्न-उत्तर, तथ्यको परीक्षण तथा सार्वजनिक जवाफदेहिताको वातावरण निर्माण गर्नु आजको सञ्चार क्षेत्रको प्रमुख आवश्यकता बनेको छ।

अब क्लबले आफ्नो लामो विरासतलाई जोगाउँदै डिजिटल पत्रकारिता, तथ्य परीक्षण, प्रेस स्वतन्त्रता, पत्रकार सुरक्षा, श्रमजीवी पत्रकारका सवाल र सार्वजनिक जवाफदेहिताका विषयलाई थप प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ।

‘पुनः सञ्चालन’सँगै नयाँ जिम्मेवारी

रिपोर्टर्स क्लब नेपालको पुनः सञ्चालनलाई एउटा संस्था पुनः खुलेको घटनामा मात्र सीमित गरेर हेर्नुभन्दा नेपाली पत्रकारिता र लोकतान्त्रिक सार्वजनिक संवादको एउटा महत्वपूर्ण मञ्च पुनः सक्रिय भएको अवसरका रूपमा हेर्नुपर्ने देखिन्छ।

विगतमा सञ्चारकर्मी र समाचार स्रोतबीच संवादको सेतु बनेको क्लबले आगामी दिनमा बदलिँदो सञ्चार प्रविधि र सामाजिक परिवेशअनुसार आफ्नो भूमिका थप फराकिलो बनाउनुपर्ने चुनौती पनि उत्तिकै छ।

क्लबको विगतको योगदान, पत्रकारिता क्षेत्रमा निर्माण गरेको भरोसा र सार्वजनिक बहसमा पुर्‍याएको भूमिकालाई निरन्तरता दिँदै आगामी दिनमा अझ जिम्मेवार, निष्पक्ष, व्यावसायिक, तथ्यपरक र जनउत्तरदायी भएर अघि बढ्न सके यसको पुनः सञ्चालन नेपाली सञ्चार क्षेत्रका लागि महत्वपूर्ण उपलब्धि बन्न सक्छ।

लोकतन्त्रमा प्रश्न गर्ने मञ्च कमजोर हुँदा सार्वजनिक जवाफदेहिता पनि कमजोर हुन्छ। त्यसैले रिपोर्टर्स क्लबको पुनः सक्रियता केवल एउटा संस्थाको पुनरागमन होइन, प्रश्न, संवाद र सार्वजनिक बहसको संस्कृतिलाई निरन्तरता दिने एउटा महत्वपूर्ण अवसर पनि हो।