‘व्यक्तिवाद र राजनीतिक दाउपेचले पार्टी चल्दैन’ भन्दै कांग्रेस छाडेका रिखीरामपुरी नेकपाको केन्द्रीय सदस्यमा; जनअधिकार, सङ्घीयता र राष्ट्रिय राजनीतिक परिवर्तनका नायकका रूपमा प्रचण्डलाई सम्मान।

काठमाडौं। नेपाली कांग्रेसलाई करिब चार दशकसम्म निःस्वार्थ भावले साथ र सहयोग गर्दै आएका रिखीराम पुरी नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) को केन्द्रीय सदस्यमा मनोनीत भएका छन्। लामो समय कांग्रेसको राजनीतिक यात्रामा बिताएका पुरीको नेकपामा प्रवेश केवल दल परिवर्तनको घटना होइन, कांग्रेस नेतृत्वको कार्यशैलीप्रति असन्तुष्टि र पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’को राजनीतिक भूमिकाप्रतिको विश्वाससँग जोडिएको एउटा महत्त्वपूर्ण राजनीतिक निर्णयका रूपमा देखिएको छ।

कांग्रेसलाई कठिन परिस्थितिमा समेत साथ दिएको अनुभव बोकेका पुरीले पछिल्लो समय पार्टीभित्रको नेतृत्व शैली, निर्णय प्रक्रिया, सामूहिक नेतृत्वको अभ्यास र इमानदार कार्यकर्ताको सम्मानका विषयमा प्रश्न उठाएका छन्। उनको असन्तुष्टिको केन्द्रमा एउटा गम्भीर प्रश्न छ-पार्टी निर्माणमा जीवन समर्पण गर्ने कार्यकर्ताको योगदानको मूल्याङ्कन हुन्छ कि हुँदैन? विचार, निष्ठा र संगठनप्रतिको प्रतिबद्धताभन्दा व्यक्तिगत स्वार्थ तथा राजनीतिक दाउपेच प्रभावशाली बन्दै गए भने पार्टीको भविष्य कसरी सुरक्षित रहन्छ? यही प्रश्नको पृष्ठभूमिमा पुरीले नयाँ राजनीतिक बाटो रोजेका छन्। अर्कोतर्फ, जनअधिकार, गणतन्त्र र सङ्घीय लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको स्थापनासँग जोडिएको प्रचण्डको राजनीतिक भूमिकालाई उनले सम्मानका साथ हेरेका छन्। उनका लागि प्रचण्ड केवल एउटा दलका नेता होइनन्, नेपालको राजनीतिक परिवर्तनका महत्त्वपूर्ण पात्र हुन्।

गगन नेतृत्वमाथि प्रश्न : कांग्रेस कार्यकर्ताको निष्ठाको मूल्य कति?

नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा गगन थापा आएपछि पार्टीले नयाँ सोच, नयाँ ऊर्जा र रूपान्तरणको अपेक्षा अघि सारेको छ। तर नेतृत्व परिवर्तनसँगै उठ्ने अपेक्षाहरूको वास्तविक परीक्षा भाषण, नारा र प्रतिबद्धतामा होइन, संगठनभित्रको व्यवहार र कार्यकर्ताले अनुभूति गर्ने सम्मानमा हुन्छ।

रिखीराम पुरीको असन्तुष्टिले यही प्रश्नलाई अगाडि ल्याएको छ। दशकौँसम्म पार्टीलाई साथ दिएका कार्यकर्ताले आफूलाई निर्णय प्रक्रियामा कति स्थान पाएका छन्? उनीहरूको अनुभव र योगदानको कति कदर भएको छ? फरक विचार राख्ने कार्यकर्तालाई सुन्ने र असहमतिको सम्मान गर्ने संस्कार कति बलियो छ? यी प्रश्नको उत्तर दिनु नेतृत्वको जिम्मेवारी हो।

राजनीतिक दलको नेतृत्व परिवर्तन हुँदैमा संगठनात्मक संस्कार स्वतः परिवर्तन हुँदैन। नयाँ नेतृत्वले पनि पुरानै शैली, सीमित घेराभित्रको निर्णय प्रक्रिया र व्यक्तिकेन्द्रित राजनीतिक अभ्यासलाई निरन्तरता दियो भने रूपान्तरणको नारा कार्यकर्ताका लागि निराशाको कारण बन्न सक्छ।

गगन थापा नेतृत्वको कांग्रेसले आफूलाई परिवर्तनको संवाहकका रूपमा प्रस्तुत गर्छ भने त्यो परिवर्तन संगठनको तल्लो तहसम्म अनुभूत हुनुपर्छ। इमानदार कार्यकर्ताको योगदानको सम्मान, निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता, आन्तरिक लोकतन्त्रको संरक्षण र नेतृत्वको जवाफदेहिता व्यवहारमै देखिनुपर्छ।

पुरीको राजनीतिक निर्णयले कांग्रेस नेतृत्वसामु यही चुनौती खडा गरेको छ। लामो समय पार्टीमा योगदान गरेका व्यक्तिको असन्तुष्टिलाई व्यक्तिगत गुनासो भनेर पन्छाउनु पर्याप्त हुँदैन। त्यसको कारण पहिचान गर्नु र आवश्यक सुधार गर्नु नै परिपक्व नेतृत्वको परिचय हो।

राजनीतिक दलको वास्तविक शक्ति नेताको पदमा होइन, कार्यकर्ताको विश्वासमा हुन्छ। त्यो विश्वास कमजोर हुँदै गए नेतृत्वको लोकप्रियता र परिवर्तनको नाराले मात्र संगठनलाई बलियो बनाउन सक्दैन।

प्रचण्डप्रति पुरीको विश्वास : जनअधिकार र सङ्घीयताका पक्षमा ऐतिहासिक भूमिका

रिखीराम पुरीको राजनीतिक दृष्टिकोणमा पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’को स्थान महत्त्वपूर्ण देखिन्छ। नेपालको निरङ्कुश राजतन्त्रबाट गणतन्त्रतर्फको यात्रा, शान्ति प्रक्रियाको विकास र सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापनासँग जोडिएका राजनीतिक घटनाक्रममा प्रचण्डले निर्वाह गरेको भूमिका उनको मूल्याङ्कनको प्रमुख आधार हो।

नेपालको राजनीतिक परिवर्तन कुनै एक व्यक्ति वा दलको एकल उपलब्धि होइन। नेपाली कांग्रेस, कम्युनिस्ट पार्टीहरू, नागरिक समाज, विभिन्न आन्दोलनकारी शक्ति र आमनागरिकको योगदानबाट मुलुकले ऐतिहासिक परिवर्तन हासिल गरेको हो। तथापि, जनयुद्ध, विस्तृत शान्ति सम्झौता, गणतन्त्र स्थापना र संविधान निर्माणको राजनीतिक प्रक्रियामा प्रचण्डको भूमिकालाई नेपालको समकालीन इतिहासबाट अलग राख्न सकिँदैन।

पुरीले यही ऐतिहासिक भूमिकालाई महत्त्व दिँदै प्रचण्डलाई जनअधिकार र सङ्घीयताको पक्षमा उभिने राष्ट्रनायकका रूपमा सम्मान गर्ने दृष्टिकोण राखेका छन्।

उनको यो दृष्टिकोणको राजनीतिक सन्देश स्पष्ट छ-नेतृत्वको मूल्याङ्कन केवल वर्तमान पद, चुनावी सफलता वा राजनीतिक प्रचारका आधारमा मात्र हुनु हुँदैन। देशको राजनीतिक व्यवस्था परिवर्तन गर्न पुर्‍याएको योगदान, जनताको अधिकारको सवालमा लिएको अडान र ऐतिहासिक जिम्मेवारी निर्वाह गरेको भूमिकालाई पनि महत्त्व दिनुपर्छ।

तर इतिहासको सम्मानसँगै वर्तमान नेतृत्वको कामको समीक्षा पनि आवश्यक हुन्छ। जनअधिकारको रक्षा, सङ्घीयताको प्रभावकारी कार्यान्वयन, सामाजिक न्याय र सुशासनका क्षेत्रमा ठोस उपलब्धि हासिल गर्नु नै ऐतिहासिक योगदानलाई वर्तमानमा सार्थक बनाउने आधार हो।

कांग्रेसको लामो साथबाट नेकपाको केन्द्रीय सदस्यसम्म

करिब चार दशक कांग्रेससँग राजनीतिक सम्बन्ध राखेका पुरीको नयाँ यात्रा सामान्य संगठनात्मक परिवर्तनभन्दा फरक महत्त्व राख्छ। लामो समय एउटै राजनीतिक धारमा रहेपछि अर्को दल रोज्नुले उनको राजनीतिक प्राथमिकता र नेतृत्वप्रतिको मूल्याङ्कनमा परिवर्तन आएको सङ्केत गर्छ।

नेकपाका संयोजक पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ र सहसंयोजक माधवकुमार नेपालको संयुक्त हस्ताक्षर रहेको केन्द्रीय सदस्यको परिचयपत्र पुरीलाई हस्तान्तरण गरिएको छ। यससँगै उनले नयाँ संगठनात्मक जिम्मेवारी पाएका छन्। यो मनोनयन उनका लागि सम्मान मात्र होइन, राजनीतिक जिम्मेवारी पनि हो।

कांग्रेसमा रहँदा हासिल गरेको संगठनात्मक अनुभव, कार्यकर्तासँगको सम्बन्ध र राजनीतिक अभ्यासलाई उनले नेकपामा कसरी उपयोग गर्छन् भन्ने कुरा आगामी दिनमा महत्त्वपूर्ण हुनेछ।

त्यसैगरी नेकपाका लागि पनि पुरीको प्रवेशले लामो राजनीतिक अनुभव भएका व्यक्तिलाई संगठन निर्माणमा जोड्ने अवसर प्रदान गरेको छ। नयाँ सदस्यको भूमिका पदमा सीमित हुनु हुँदैन। जनताका समस्या उठाउने, पार्टीको नीतिगत बहसमा योगदान गर्ने र संगठनलाई जनतासँग जोड्ने काममा सक्रियता देखाउनु आवश्यक हुन्छ।

सङ्घीयता र जनअधिकार : नाराभन्दा परिणाम महत्त्वपूर्ण

प्रचण्डलाई राष्ट्रनायकका रूपमा सम्मान गर्ने राजनीतिक दृष्टिकोणको सार जनअधिकार र सङ्घीयताको सवालमा खोजिनुपर्छ। सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको उद्देश्य राज्यसत्तालाई जनताको नजिक पुर्‍याउनु, विविध समुदायको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्नु र नागरिकलाई शासन प्रक्रियामा सहभागी बनाउनु हो।

तर सङ्घीयताको सफलता प्रदेश र स्थानीय तहको संरचना निर्माणमा मात्र सीमित हुँदैन। नागरिकले सहज सेवा पाएका छन् कि छैनन्, विकासका अवसर समान रूपमा उपलब्ध छन् कि छैनन्, राज्यका निकाय जवाफदेही छन् कि छैनन् र पछाडि पारिएका समुदायले अधिकारको वास्तविक अनुभूति गर्न पाएका छन् कि छैनन् भन्ने प्रश्नले यसको उपलब्धि निर्धारण गर्छ।

त्यसैले प्रचण्डको नेतृत्वप्रति विश्वास व्यक्त गर्नुको अर्थ जनताको पक्षमा परिणाममुखी कामको अपेक्षा गर्नु पनि हो। सङ्घीयता र जनअधिकारको पक्षमा विगतमा निर्वाह गरिएको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ, तर त्यसलाई वर्तमानमा अझ प्रभावकारी बनाउनु उत्तिकै आवश्यक छ। पुरीले आफ्नो नयाँ राजनीतिक यात्रामा यिनै मुद्दालाई प्राथमिकता दिन सके भने उनको दल परिवर्तन व्यक्तिगत निर्णयमा मात्र सीमित रहनेछैन; त्यो जनताको अधिकार र राजनीतिक उत्तरदायित्वसँग जोडिएको राजनीतिक प्रतिबद्धताका रूपमा स्थापित हुन सक्छ।

गगन नेतृत्वका लागि सन्देश : कार्यकर्तालाई बेवास्ता गरेर रूपान्तरण सम्भव छैन

रिखीराम पुरीको राजनीतिक निर्णय नेपाली कांग्रेसका लागि आत्मसमीक्षाको विषय बन्न सक्छ। पार्टीमा नयाँ नेतृत्व आउनु आफैँमा परिवर्तनको ग्यारेन्टी होइन। परिवर्तनको वास्तविक आधार नेतृत्वको व्यवहार, संगठनभित्रको लोकतान्त्रिक अभ्यास र कार्यकर्ताले पाउने सम्मान हो।

गगन थापा नेतृत्वले कांग्रेसलाई नयाँ दिशामा लैजाने दाबी गर्छ भने उसले लामो समयदेखि पार्टीमा योगदान दिएका कार्यकर्ताको असन्तुष्टि सुन्न सक्नुपर्छ। आलोचनालाई विरोध र असहमतिलाई शत्रुताका रूपमा बुझ्ने प्रवृत्तिले संगठन बलियो हुँदैन। बरु आलोचनाभित्र रहेका जायज प्रश्नको उत्तर खोज्नु र आवश्यक सुधार गर्नु नै नेतृत्वको परिपक्वता हो।

कांग्रेसको इतिहास त्याग, संघर्ष र लोकतान्त्रिक आन्दोलनसँग जोडिएको छ। त्यस इतिहासलाई जोगाउने जिम्मेवारी वर्तमान नेतृत्वको काँधमा छ। त्यसका लागि कार्यकर्ताको निष्ठालाई स्वाभाविक रूपमा उपलब्ध हुने समर्थन ठान्नु हुँदैन। विश्वास कमाउनुपर्छ, योगदानको सम्मान गर्नुपर्छ र निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। पुरीको असन्तुष्टिले उठाएको प्रश्न यही हो-पार्टी परिवर्तनको कुरा गर्ने नेतृत्वले पहिले आफ्नै संगठनभित्र परिवर्तनको अनुभूति गराउन सकेको छ कि छैन? यस प्रश्नको उत्तर कांग्रेस नेतृत्वले व्यवहारबाट दिनुपर्नेछ।

कांग्रेसका लागि चेतावनी, नेकपाका लागि अवसर

रिखीराम पुरीको राजनीतिक यात्रा नेपाली राजनीतिमा नेतृत्व, निष्ठा र जनताको अधिकारबीचको सम्बन्ध बुझ्ने एउटा सान्दर्भिक प्रसङ्ग बनेको छ। चार दशक कांग्रेसलाई साथ दिएका व्यक्तिको नेकपामा प्रवेशले पार्टीभित्र कार्यकर्ताको सम्मान, सामूहिक नेतृत्व र राजनीतिक जवाफदेहिताको विषयलाई पुनः चर्चामा ल्याएको छ।

गगन थापा नेतृत्वको कांग्रेसका लागि यो आत्मसमीक्षा गर्ने अवसर हो। उनी गगन नेतृत्वका क्रियाशिल सदस्य पनि हुन् । नयाँ नेतृत्वको सफलता पुराना नेताको आलोचना वा नयाँ नाराको आकर्षणबाट मात्र मापन हुँदैन; संगठनभित्र विश्वास कायम गर्न, कार्यकर्ताको योगदानको सम्मान गर्न र लोकतान्त्रिक संस्कार बलियो बनाउन सकेको छ कि छैन भन्ने आधारमा मापन हुन्छ।

प्रचण्ड नेतृत्वको नेकपाका लागि भने पुरीको प्रवेश राजनीतिक अनुभव र संगठनात्मक क्षमता उपयोग गर्ने अवसर हो। जनअधिकार, सङ्घीयता र सामाजिक न्यायका मुद्दालाई व्यवहारमा परिणाममुखी बनाउन सके मात्र नयाँ जिम्मेवारीको सार्थकता प्रमाणित हुनेछ।

नेता पुरीका लागि पनि चुनौती स्पष्ट छ-आफूले रोजेको नयाँ राजनीतिक बाटोको औचित्य व्यवहारबाट पुष्टि गर्नु। प्रचण्डप्रतिको सम्मानलाई जनताको अधिकारको पक्षमा सक्रिय योगदानमा बदल्नु र केन्द्रीय सदस्यको जिम्मेवारीलाई परिणाममुखी बनाउनु नै उनको राजनीतिक यात्राको वास्तविक परीक्षा हुनेछ।

राजनीति पद, प्रतिष्ठा र व्यक्तिगत स्वार्थको खेल होइन; यो विचार, निष्ठा र जनताको सेवाप्रतिको प्रतिबद्धता हो। कांग्रेसले कार्यकर्ताको विश्वास जोगाउन सकेन भने आत्मसमीक्षा अपरिहार्य हुन्छ र नेकपाले नयाँ जिम्मेवारीलाई जनताको पक्षमा परिणाममा बदल्न सकेन भने उसले पनि प्रश्नको सामना गर्नुपर्नेछ।

रिखीराम पुरीको निर्णयले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ-नेतृत्व जतिसुकै शक्तिशाली भए पनि कार्यकर्ताको विश्वासलाई हल्का रूपमा लिन मिल्दैन। राजनीतिक इतिहासको सम्मान, वर्तमान नेतृत्वको जवाफदेहिता र जनताको अधिकारप्रतिको प्रतिबद्धता नै कुनै पनि दलको वास्तविक शक्ति हो।