नेतृत्व फेरियो, तर गुटगत राजनीतिका जरा उखेलिए त ? आफ्ना उम्मेदवार जिताउने होडबाजी, विशेष महाधिवेशनको मूल उद्देश्य र देउवासहितका नेताहरूको दूरीले कांग्रेसको भविष्यबारे उठाएका गम्भीर प्रश्न।
काठमाडौँ । नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनले पार्टीको नेतृत्व परिवर्तनसँगै नयाँ आशा, अपेक्षा र राजनीतिक सम्भावनाको ढोका खोलेको छ। सभापति गगनकुमार थापाको नेतृत्वमा कांग्रेसले आफूलाई रूपान्तरण गर्ने, संगठनलाई पुनर्जीवित गर्ने र जनतामा गुम्दै गएको विश्वास पुनःस्थापित गर्ने महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी पाएको छ। तर नेतृत्व परिवर्तनसँगै पार्टीभित्र शक्ति सन्तुलन, गुटगत समीकरण र आन्तरिक प्रतिस्पर्धाका पुराना प्रश्न पनि नयाँ रूपमा सतहमा आएका छन्।
महाधिवेशनले कांग्रेसलाई साँच्चिकै नयाँ राजनीतिक संस्कारतर्फ लैजाने हो वा पुरानै गुटगत प्रवृत्तिले नयाँ नेतृत्वभित्र अर्को स्वरूप ग्रहण गर्ने हो? यो प्रश्न अहिले कांग्रेसका नेता, कार्यकर्ता, महाधिवेशन प्रतिनिधि र लोकतान्त्रिक राजनीतिप्रति चासो राख्ने आम नागरिकका लागि महत्त्वपूर्ण बनेको छ।
सभापति गगन थापा, बरिस्ठ उपसभापति विश्वप्रकाश शर्मा र महामन्त्री प्रदीप पौडेललाई केन्द्रमा राखेर पार्टीभित्र तीन प्रभावशाली शक्ति केन्द्र विकास हुन सक्ने सम्भावनाबारे राजनीतिक वृत्तमा चर्चा हुनु स्वाभाविक हो। तर उनीहरूबीच औपचारिक रूपमा तीनवटा छुट्टाछुट्टै गुट निर्माण भइसकेको निष्कर्ष निकाल्न पर्याप्त प्रमाण आवश्यक हुन्छ। उनीहरूको राजनीतिक सम्बन्ध, निर्णय प्रक्रियामा प्रभाव, संगठनात्मक आधार र आगामी कार्यशैलीले नै यस बहसको वास्तविक दिशा निर्धारण गर्नेछ।
यससँगै महाधिवेशनको प्रक्रिया वा त्यसबाट विकसित राजनीतिक परिस्थितिप्रति असन्तुष्ट देउवासहितका नेताहरूको दूरीले कांग्रेसको आन्तरिक एकता र संगठनात्मक वैधताबारे थप प्रश्न उठाएको छ। उनीहरूको असन्तुष्टि कसरी सम्बोधन हुन्छ र नयाँ नेतृत्वले फरक विचार राख्ने पक्षलाई कसरी समेट्छ भन्ने विषय पार्टीको भावी यात्राका लागि महत्त्वपूर्ण हुनेछ।
तर यस महाधिवेशनको समीक्षा नेतृत्व परिवर्तन र नेताहरूबीचको शक्ति समीकरणमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। आफ्ना पक्षका उम्मेदवारलाई जिताउने होडबाजीमा पार्टीको सामूहिक हित, वैचारिक बहस र संगठनात्मक एकताको सन्देश कतै ओझेलमा पर्यो कि परेन भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
महाधिवेशनमा प्रतिस्पर्धा हुनु लोकतन्त्र हो, तर प्रतिस्पर्धालाई गुटगत प्रतिष्ठाको लडाइँमा सीमित गर्नु लोकतान्त्रिक संस्कारको कमजोरी हो। नेतृत्व परिवर्तन कि शक्ति समीकरणको पुनर्संरचना ?
नेपाली कांग्रेसको इतिहासमा नेतृत्व परिवर्तनसँगै नयाँ आशा जाग्ने, तर केही समयपछि आन्तरिक शक्ति संघर्ष पुनः सतहमा आउने प्रवृत्ति पटकपटक देखिएको छ। पार्टीभित्र विचार, नीति र नेतृत्वका लागि प्रतिस्पर्धा लोकतान्त्रिक अभ्यासका स्वाभाविक पक्ष हुन्। तर प्रतिस्पर्धा नीति, कार्यक्रम र कार्यसम्पादनभन्दा व्यक्तिगत प्रभाव, गुटगत संरक्षण र पदको बाँडफाँटमा केन्द्रित भयो भने त्यसले संगठनलाई कमजोर बनाउँछ।
१५औँ महाधिवेशनपछि कांग्रेससामु उभिएको मुख्य चुनौती यही हो-नयाँ नेतृत्वले पुरानो राजनीतिक संस्कार बदल्न सक्छ कि बदलिएको नेतृत्वभित्र पुरानै संस्कारले नयाँ स्वरूप ग्रहण गर्छ ?
गगन थापाको नेतृत्व परिवर्तन र सुधारको अपेक्षासँग जोडिएको छ। विश्वप्रकाश शर्माको संगठनात्मक तथा वैचारिक भूमिका र प्रदीप पौडेलको नेतृत्वगत प्रभावले पनि पार्टीको आगामी दिशा निर्धारणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। यी नेताबीचको सम्बन्ध प्रतिस्पर्धामा मात्र सीमित नभई सहकार्यमा आधारित रहन सके कांग्रेसमा सामूहिक नेतृत्वको अभ्यास बलियो हुन सक्छ। तर निर्णय प्रक्रिया, जिम्मेवारी बाँडफाँट र संगठनात्मक अवसरका विषयमा अविश्वास बढ्दै गएमा यही शक्ति सन्तुलन आन्तरिक तनावको स्रोत बन्न सक्छ।
कांग्रेसको भविष्य तीन नेतामध्ये कसले कति शक्ति प्राप्त गर्छ भन्ने प्रश्नमा मात्र निर्भर छैन। उनीहरूले पार्टीलाई कति संस्थागत, पारदर्शी, समावेशी र जनमुखी बनाउन सक्छन् भन्ने विषय नै निर्णायक हुनेछ।
आफ्ना उम्मेदवार जिताउने होडबाजी : पार्टीभन्दा समूह ठूलो भएको सन्देश त गएन ?
महाधिवेशन लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धाको महत्त्वपूर्ण आन्तरिक अभ्यास हो। प्रतिनिधिले आफ्नो विवेक, राजनीतिक दृष्टिकोण र उम्मेदवारको योग्यता मूल्याङ्कन गरेर मत दिने अपेक्षा गरिन्छ। तर जब उम्मेदवारको क्षमता, विचार र योगदानभन्दा कुन समूहको उम्मेदवार हो भन्ने आधारमा समर्थन जुटाउने प्रवृत्ति हाबी हुन्छ, तब महाधिवेशनको मूल मर्म कमजोर हुन सक्छ।
१५औँ महाधिवेशनको राजनीतिक सन्देश विश्लेषण गर्दा एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ-आफ्नो पक्षका उम्मेदवारलाई जिताउने प्रतिस्पर्धाले कतै कांग्रेसमा व्यक्तिभन्दा समूह, नीतिभन्दा समीकरण र योगदानभन्दा गुटगत निकटता ठूलो भएको सन्देश त दिएन?
आफ्नो विचारसँग निकट उम्मेदवारलाई समर्थन गर्नु स्वाभाविक राजनीतिक अधिकार हो। तर त्यसलाई नैतिक दबाब, गुटगत प्रतिष्ठा वा शक्ति प्रदर्शनको माध्यम बनाइयो भने प्रतिनिधिको स्वतन्त्र निर्णय क्षमतामाथि असर पर्न सक्छ।
उम्मेदवारको जित वा हारलाई कुनै एक नेताको व्यक्तिगत प्रतिष्ठासँग जोडेर हेर्ने प्रवृत्तिले पनि संगठनभित्र अनावश्यक ध्रुवीकरण बढाउन सक्छ।
कुनै उम्मेदवार विजयी हुनु उसको समूहको पूर्ण विजय र अर्को उम्मेदवार पराजित हुनु अर्को समूहको पूर्ण पराजय होइन। लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धामा मतको परिणाम स्वीकार गर्दै पार्टीको साझा उद्देश्यका लागि अघि बढ्नु नै परिपक्व राजनीतिक संस्कार हो।
महाधिवेशनको सफलता आफ्ना पक्षका कति उम्मेदवारले जिते भन्ने आधारमा मात्र मापन हुँदैन। प्रतिनिधिले स्वतन्त्र रूपमा मत दिन पाए कि पाएनन्, योग्य व्यक्तिले अवसर पाए कि पाएनन्, फरक विचारको सम्मान भयो कि भएन र निर्वाचनपछि संगठन अझ एकताबद्ध बन्यो कि थप विभाजित भयो भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
यदि नेतृत्व चयनको प्रतिस्पर्धाले कार्यकर्तालाई विचारका आधारमा भन्दा नेताका पक्षमा विभाजित गर्यो भने त्यसको असर महाधिवेशनपछि पनि लामो समयसम्म रहन सक्छ। यही कारण नयाँ नेतृत्वले आफ्नो विजयलाई समूहगत शक्तिको विस्तारका रूपमा होइन, संगठन सुधारको जिम्मेवारीका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
पार्टीभित्र आफ्नो पक्ष बलियो बनाउने चाहना स्वाभाविक हुन सक्छ, तर त्यो चाहनाले पार्टीको सामूहिक हितलाई कमजोर बनाउनु हुँदैन। कांग्रेसले यही सीमारेखा स्पष्ट गर्न सकेन भने नेतृत्व परिवर्तनपछि पनि गुटगत राजनीतिले नयाँ नाम र नयाँ अनुहारका साथ निरन्तरता पाउने जोखिम रहन्छ।
विशेष महाधिवेशनको मूल उद्देश्य : नेतृत्व परिवर्तन मात्र कि राजनीतिक संस्कारको सुधार ?
कांग्रेसभित्र विशेष महाधिवेशनको माग उठाउने पक्षको उद्देश्यलाई पनि निष्पक्ष रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। विशेष महाधिवेशनको माग केवल नयाँ नेतृत्व चयन गर्ने वा कुनै निश्चित समूहका उम्मेदवारलाई स्थापित गर्ने प्रतिस्पर्धा मात्र थिएन भन्ने दाबी र अपेक्षालाई गम्भीरतापूर्वक समीक्षा गर्नुपर्छ। यदि विशेष महाधिवेशनको माग पार्टीको विधि, विधान, आन्तरिक लोकतन्त्र, नेतृत्वको जवाफदेहिता र संगठनात्मक सुधारका लागि उठाइएको थियो भने त्यसको सफलता पनि ती विषयमा कति परिवर्तन आयो भन्ने आधारमा मापन हुनुपर्छ। नेतृत्व परिवर्तन हुनु महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हुन सक्छ, तर सुधारको मूल उद्देश्य संस्थागत अभ्यासमा देखिएन भने त्यो परिवर्तन अपूरो रहन्छ।
विशेष महाधिवेशन चाहने पक्षका अपेक्षा के थिए? पार्टी सञ्चालनको विधि सुधार्ने, निर्णय प्रक्रियालाई पारदर्शी बनाउने, कार्यकर्ताको आवाजलाई सम्मान गर्ने, संगठनमा योगदानका आधारमा अवसर दिने र जनतासँगको सम्बन्ध पुनःस्थापित गर्ने उद्देश्य कति पूरा भए? यी प्रश्नको उत्तर नेतृत्व चयनको परिणामभन्दा व्यापक छ।
विशेष महाधिवेशनको मागको राजनीतिक औचित्य सुधार, जवाफदेहिता र संस्थागत रूपान्तरणसँग जोडिएको थियो भने नयाँ नेतृत्वले ती एजेन्डालाई व्यवहारमा उतार्नुपर्नेछ। त्यसको मूल्याङ्कन पनि व्यक्तिको विजय–पराजयबाट होइन, पार्टीको कार्यशैलीमा आएको परिवर्तनबाट गरिनुपर्छ। यदि सुधारको मागबाट सुरु भएको राजनीतिक अभियान अन्ततः आफ्ना उम्मेदवारलाई जिताउने प्रतिस्पर्धामै सीमित भयो भने त्यसले कार्यकर्ता र आम नागरिकमा निराशा जन्माउन सक्छ। परिवर्तनको माग गर्नेहरू स्वयं पनि परिवर्तनको संस्कारप्रति प्रतिबद्ध हुनुपर्छ। अन्यथा, पुरानो नेतृत्वको कमजोरी औँल्याउँदै नयाँ नेतृत्वले पनि उही अभ्यास दोहोर्याउने जोखिम रहन्छ।
विशेष महाधिवेशनको वास्तविक उपलब्धि नयाँ पदाधिकारी चयन हुनु मात्र होइन; कांग्रेसभित्र निर्णय गर्ने तरिका, फरक मतलाई सम्मान गर्ने अभ्यास र नेतृत्वको जवाफदेहिता बदलिनु हो।
हामी कुन संस्कारबाट हुर्किएका छौँ ? नेतृत्वभन्दा गहिरो प्रश्न
राजनीतिक संस्कार व्यक्तिको भाषण र सार्वजनिक प्रतिबद्धताले मात्र निर्माण हुँदैन। हामीले संगठनभित्र कस्तो व्यवहार सिक्यौँ, असहमतिलाई कसरी लियौँ, प्रतिस्पर्धीलाई कस्तो सम्मान दियौँ र अधिकार प्राप्त भएपछि जिम्मेवारी कसरी निर्वाह गर्यौँ भन्ने कुराले राजनीतिक चरित्र निर्धारण गर्छ। त्यसैले कांग्रेसको वर्तमान अवस्थाको समीक्षा गर्दा नेतृत्वलाई मात्र प्रश्न गरेर पुग्दैन। हामी कार्यकर्ता, समर्थक र प्रतिनिधि स्वयं कुन राजनीतिक संस्कारबाट हुर्किएका छौँ भन्ने प्रश्न पनि उठाउनुपर्छ।
के हामी फरक विचार राख्ने व्यक्तिलाई सहजै स्वीकार गर्न सक्छौँ? आफ्ना पक्षका उम्मेदवार पराजित हुँदा पनि लोकतान्त्रिक परिणामलाई सम्मान गर्न सक्छौँ? आफ्नै समूहका नेताले गलत निर्णय गर्दा प्रश्न उठाउन सक्छौँ? पार्टीको हित र नेताको व्यक्तिगत हितबीच द्वन्द्व हुँदा कुन पक्षलाई प्राथमिकता दिन्छौँ?
यी प्रश्न असहज लाग्न सक्छन्, तर राजनीतिक सुधारको सुरुवात यिनै प्रश्नबाट हुन्छ। यदि हामीले राजनीतिक जीवनको सुरुदेखि नै गुटगत निकटतालाई अवसर प्राप्त गर्ने आधारका रूपमा स्वीकार गरेका छौँ भने नेतृत्व परिवर्तनले मात्र त्यो प्रवृत्ति हटाउन सक्दैन। यदि फरक विचारलाई शत्रुता, आलोचनालाई अवज्ञा र पराजयलाई अपमानका रूपमा बुझ्ने संस्कार विकसित भएको छ भने त्यसको सुधार व्यक्ति परिवर्तनभन्दा धेरै गहिरो प्रक्रिया हो।
लोकतान्त्रिक संस्कारको अर्थ आफूले जित्दा उत्सव मनाउनु र हार्दा मौन बस्नु मात्र होइन। आफूले जित्दा पराजित पक्षको सम्मान गर्नु, हार्दा परिणाम स्वीकार गर्नु, आफ्ना समर्थकको गल्तीमा पनि प्रश्न उठाउनु र संगठनको साझा हितलाई व्यक्तिगत प्रतिष्ठाभन्दा माथि राख्नु नै लोकतान्त्रिक परिपक्वता हो।
हामीले कस्तो संस्कारमा राजनीति सिक्यौँ र आगामी पुस्तालाई कस्तो संस्कार हस्तान्तरण गर्दै छौँ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। यदि नयाँ पुस्ताले पनि राजनीति भनेको गुटको संरक्षण, पदको प्रतिस्पर्धा र आफ्नो पक्षको विजय मात्र हो भन्ने सन्देश पायो भने नेतृत्व परिवर्तनले दीर्घकालीन सुधार ल्याउन सक्दैन।कांग्रेसले आफूलाई बदल्ने हो भने यही आत्मसमीक्षाबाट अघि बढ्नुपर्छ। नेतृत्व, कार्यकर्ता र प्रतिनिधि सबैले आफ्नो व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउन सके मात्र संगठनको राजनीतिक संस्कार बदलिन सक्छ।
गुटगत राजनीति : नाम फेरिएला, प्रवृत्ति उही रहला ?
कांग्रेसमा गुटगत राजनीतिबारे बहस नयाँ होइन। नेतृत्वसँगको निकटता, संस्थापन र इतर पक्षबीचको प्रतिस्पर्धा, उम्मेदवारी छनोट तथा संगठनात्मक नियुक्तिले विगतदेखि नै पार्टीभित्र शक्ति संघर्षलाई निरन्तरता दिँदै आएका छन्। यसपटक नयाँ पुस्ताको प्रभाव नेतृत्वको केन्द्रमा पुगे पनि त्यसले मात्र पुरानो राजनीतिक प्रवृत्ति अन्त्य भएको प्रमाणित गर्दैन।
गुटको वास्तविक पहिचान नेताहरूले सार्वजनिक रूपमा के बोल्छन् भन्नेमा मात्र सीमित हुँदैन। निर्णय गर्दा कसलाई प्राथमिकता दिइन्छ, फरक मत राख्ने नेतासँग कस्तो व्यवहार गरिन्छ, संगठनका जिम्मेवारी कसरी बाँडिन्छन् र पार्टीका निर्णय कति निष्पक्ष रूपमा कार्यान्वयन हुन्छन् भन्ने कुराले गुटगत प्रवृत्तिको वास्तविक अवस्था देखाउँछ।
यदि नयाँ नेतृत्वले पनि आफू निकटका व्यक्तिलाई प्राथमिकता दिने, असहमत आवाजलाई कमजोर बनाउने र संगठनात्मक अवसरलाई राजनीतिक निकटताको आधारमा वितरण गर्ने अभ्यास दोहोर्यायो भने नेतृत्व फेरिएको भए पनि राजनीतिक संस्कार फेरिएको मान्न सकिने छैन।
त्यस्तो अवस्था कांग्रेसका लागि सामान्य आन्तरिक विवादमा मात्र सीमित रहनेछैन। यसले पार्टीको पुनर्गठन, सदस्यहरूको सक्रियता, नेतृत्वप्रतिको विश्वास र आम नागरिकमा स्थापित गर्न खोजिएको नयाँ राजनीतिक आशालाई समेत प्रभावित गर्न सक्छ। त्यसैले तीन शक्ति केन्द्रको सम्भावित उदयलाई केवल नेताहरूबीचको प्रतिस्पर्धाका रूपमा हेर्नुभन्दा त्यसले कांग्रेसको संगठनात्मक संरचना, निर्णय प्रक्रिया र आन्तरिक लोकतन्त्रमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने आधारमा विश्लेषण गर्नुपर्छ।
देउवासहितका नेताहरूको दूरी : कांग्रेस एकताको अर्को चुनौती
१५औँ महाधिवेशनपछि कांग्रेसभित्र देखिएको अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो-नयाँ नेतृत्व र महाधिवेशनको प्रक्रिया वा परिणामप्रति असन्तुष्ट वरिष्ठ नेताहरूबीचको सम्बन्ध कस्तो बन्छ? शेरबहादुर देउवासहितका नेताहरू नयाँ राजनीतिक परिस्थितिप्रति असन्तुष्ट रहेर पार्टीको मूल प्रक्रियाबाट टाढा रहन्छन् भने त्यसले संगठनभित्र एकता र निर्णय कार्यान्वयनका चुनौती बढाउन सक्छ। नयाँ नेतृत्वले एकातिर संगठनात्मक सुधारलाई अघि बढाउनुपर्नेछ भने अर्कोतिर असन्तुष्ट पक्षका नेता तथा कार्यकर्तालाई संवाद र विश्वासका माध्यमबाट साझा राजनीतिक यात्रामा जोड्नुपर्नेछ।
महाधिवेशनको प्रक्रियाबारे प्रश्न उठ्नु आफैँमा अनुचित होइन। लोकतान्त्रिक पार्टीमा विधि, विधान र प्रक्रियाको वैधतामाथि प्रश्न उठे त्यसको निष्पक्ष सुनुवाइ हुनुपर्छ। तर असन्तुष्टिलाई लामो समयसम्म समानान्तर शक्ति संघर्षमा रूपान्तरण गरियो भने त्यसको असर संगठनको एकता र कार्यक्षमतामा पर्न सक्छ।
त्यसैगरी, नयाँ नेतृत्वले महाधिवेशनबाट प्राप्त जनादेशलाई असन्तुष्ट पक्षलाई उपेक्षा गर्ने आधार बनाउनु पनि उचित हुँदैन।
नेतृत्वको वास्तविक परिपक्वता आफ्ना समर्थकलाई व्यवस्थापन गर्न सक्ने क्षमतामा मात्र होइन, आलोचक र असहमत पक्षसँग संवाद गर्न सक्ने सामर्थ्यमा पनि मापन हुन्छ।
देउवासहितका नेताहरूको राजनीतिक अनुभव र संगठनात्मक सम्बन्धलाई बेवास्ता गरेर कांग्रेसको समग्र पुनर्गठन सहज हुने देखिँदैन। अर्कोतर्फ, विगतको नेतृत्वको प्रभाव कायम राख्ने नाममा नयाँ नेतृत्वको सुधार प्रयासलाई अवरुद्ध गरियो भने परिवर्तनको जनादेश कमजोर हुन सक्छ।
कांग्रेसका लागि अबको बाटो न त पुरानो नेतृत्वको प्रभावलाई जस्ताको तस्तै निरन्तरता दिनु हो, न त विगतका सबै अनुभवलाई अस्वीकार गर्नु। आवश्यक छ-विधिसम्मत संवाद, प्रक्रियागत स्पष्टता, आपसी सम्मान र पार्टीको भविष्यलाई केन्द्रमा राख्ने राजनीतिक समझदारी।
गगन, विश्वप्रकाश र प्रदीप : सहकार्यको अवसर कि शक्ति संघर्षको जोखिम ?
सभापति गगन थापाका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती निर्वाचन जित्नु मात्र होइन, पार्टीभित्र फरक विचार र राजनीतिक पृष्ठभूमि भएका नेता, कार्यकर्ता तथा समूहलाई साझा उद्देश्यमा जोड्नु हो। महाधिवेशनबाट प्राप्त जनादेशलाई व्यक्तिगत वा समूहगत शक्तिमा सीमित नगरी संस्थागत सुधारको आधार बनाउन सक्नुपर्छ।
विश्वप्रकाश शर्मा र प्रदीप पौडेलको भूमिका पनि पार्टीको भावी राजनीतिक दिशाका लागि महत्त्वपूर्ण रहनेछ। यी नेताबीच कार्यक्षेत्रको स्पष्टता, नियमित संवाद र सामूहिक जिम्मेवारीको अभ्यास हुन सके नेतृत्वको प्रभावकारिता बढ्न सक्छ।
तर एउटै विषयमा फरक सन्देश जाने, संगठनमा समानान्तर प्रभाव केन्द्र विकास हुने वा नियुक्ति तथा जिम्मेवारीका विषयमा असन्तुष्टि बढ्ने अवस्था आएमा त्यसले पार्टीको एकतालाई कमजोर बनाउन सक्छ।
यी नेताबीच मतभेद हुनु आफैँमा समस्या होइन। मतभेदलाई कसरी व्यवस्थापन गरिन्छ भन्ने नै मुख्य प्रश्न हो। लोकतान्त्रिक पार्टीमा असहमति स्वाभाविक हुन्छ; तर त्यसलाई व्यक्तिगत प्रतिस्पर्धा, गुटगत ध्रुवीकरण र संगठनात्मक अवरोधमा रूपान्तरण गर्नु हानिकारक हुन्छ।
कांग्रेसले नयाँ नेतृत्वको सामूहिक क्षमतालाई प्रभावकारी बनाउन चाहेमा पदअनुसारको जिम्मेवारी, निर्णय प्रक्रियाको स्पष्टता र साझा कार्ययोजनालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। अन्यथा, परिवर्तनको अपेक्षासहित आएको नेतृत्वले संगठन सुधारमा भन्दा आन्तरिक शक्ति सन्तुलन व्यवस्थापनमै आफ्नो ऊर्जा खर्च गर्नुपर्ने जोखिम रहन्छ।
नयाँ नेतृत्वका लागि पाँच सुधारको परीक्षा
कांग्रेसले महाधिवेशनबाट प्राप्त राजनीतिक अवसरलाई दीर्घकालीन उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्न पाँच क्षेत्रमा ठोस सुधार गर्नुपर्ने देखिन्छ। पहिलो, आन्तरिक लोकतन्त्रको संस्थागत अभ्यास। पार्टीका निर्णय व्यक्ति वा सीमित समूहको इच्छामा होइन, विधान, विधि र सामूहिक छलफलका आधारमा हुनुपर्छ।
दोस्रो, गुटभन्दा योगदानलाई प्राथमिकता। संगठनमा जिम्मेवारी दिँदा व्यक्तिगत निकटताभन्दा योग्यता, अनुभव, समावेशिता र कार्यसम्पादनलाई आधार बनाउनुपर्छ।
तेस्रो, नेतृत्वबीच स्पष्ट कार्यविभाजन। सभापति, उपसभापति, महामन्त्री र अन्य पदाधिकारीबीच जिम्मेवारी तथा समन्वयको स्पष्ट व्यवस्था हुनुपर्छ।चौथो, असन्तुष्ट पक्षसँग संवाद र संगठनात्मक एकता। महाधिवेशनको प्रक्रिया वा परिणामप्रति असन्तुष्ट नेताहरूका प्रश्नलाई विधिसम्मत ढङ्गले सम्बोधन गर्नुपर्छ। विगतको अनुभवलाई सम्मान गर्दै नयाँ नेतृत्वको सुधार एजेन्डा अघि बढाउने साझा आधार खोज्नुपर्छ।
पाँचौँ, राजनीतिक संस्कारमा आत्मसमीक्षा। नेतृत्वदेखि कार्यकर्तासम्म सबैले आफ्ना व्यवहार, निर्णय र राजनीतिक प्राथमिकताको समीक्षा गर्नुपर्छ। आफ्ना पक्षका उम्मेदवारलाई जिताउने प्रतिस्पर्धाभन्दा पार्टीको दीर्घकालीन हितलाई प्राथमिकता दिन सक्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।
यी सुधार भाषण र घोषणापत्रमा मात्र सीमित रहे भने कांग्रेसको पुनर्जागरण अधुरो हुनेछ। व्यवहारमा कार्यान्वयन भएमा नेतृत्व परिवर्तनले पार्टीको राजनीतिक संस्कार बदल्ने सम्भावना बलियो बन्नेछ।
कांग्रेस बदलिने कि पुरानै संस्कारको नयाँ चक्रमा फस्ने ?
नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनले नेतृत्व परिवर्तनसँगै नयाँ सम्भावना सिर्जना गरेको छ। तर नेतृत्वमा नयाँ पुस्ताको प्रभाव बढ्दैमा पार्टीको राजनीतिक संस्कार स्वतः बदलिँदैन। त्यसका लागि संस्थागत सुधार, पारदर्शिता, सामूहिक नेतृत्व र नागरिकप्रतिको जवाफदेहिता आवश्यक हुन्छ।
गगन थापा, विश्वप्रकाश शर्मा र प्रदीप पौडेलबीचको सम्बन्ध सहकार्य, स्पष्ट जिम्मेवारी र साझा राजनीतिक लक्ष्यमा आधारित भयो भने कांग्रेसले नयाँ ऊर्जा प्राप्त गर्न सक्छ। तर व्यक्तिगत प्रभाव, संगठनात्मक नियन्त्रण र अवसरको बाँडफाँटलाई लिएर प्रतिस्पर्धा बढ्यो भने पार्टी पुरानै गुटगत रोगको नयाँ चक्रमा फस्ने जोखिम रहन्छ। त्यसैगरी, महाधिवेशनको प्रक्रिया वा परिणामप्रति असन्तुष्ट देउवासहितका नेताहरू र नयाँ नेतृत्वबीचको दूरी लम्बिँदै गयो भने कांग्रेसले आन्तरिक एकता र संगठनात्मक प्रभावकारिताको थप चुनौती सामना गर्नुपर्नेछ। यसको समाधान कसैलाई उपेक्षा गरेर वा कसैको प्रभावलाई निर्विवाद मानेर सम्भव छैन। विधिको सम्मान, प्रक्रियागत स्पष्टता, संवाद र साझा राजनीतिक उद्देश्य नै एकताको दिगो आधार बन्न सक्छन्। तर कांग्रेसको आत्मसमीक्षा नेतृत्वको समीकरण र नेताहरूबीचको सम्बन्धमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन।
आफ्ना पक्षका उम्मेदवारलाई जिताउने होडबाजीले पार्टीको सामूहिक हितलाई कति प्राथमिकता दियो? विशेष महाधिवेशनको मागले अघि सारेका सुधारका एजेन्डा कति कार्यान्वयन भए? हामीले प्रतिस्पर्धीलाई सम्मान गर्ने, असहमतिलाई स्वीकार गर्ने र पराजयलाई सहज रूपमा आत्मसात् गर्ने संस्कार कति विकास गरेका छौँ? यी प्रश्नको उत्तर खोज्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। किनभने राजनीतिक संस्कारको सुधार नेतृत्वबाट सुरु हुन सक्छ, तर त्यसलाई संस्थागत बनाउने जिम्मेवारी नेतृत्व, कार्यकर्ता, प्रतिनिधि र समर्थक सबैको हो। आफ्नो पक्षले जित्दा मात्र लोकतन्त्र स्वीकार गर्ने र आफू पराजित हुँदा प्रक्रियामाथि प्रश्न उठाउने प्रवृत्तिले कुनै पनि दललाई बलियो बनाउन सक्दैन।
अहिले नै कांग्रेसमा तीनवटा गुट स्थापित भइसकेको निष्कर्ष निकाल्न पर्याप्त आधार छैन। तर नयाँ नेतृत्वको कार्यशैली, शक्ति सन्तुलन र असन्तुष्ट पक्षसँगको सम्बन्धबारे प्रश्न उठाउनु आवश्यक छ। किनभने कांग्रेसको भविष्य नेताहरूको व्यक्तिगत सफलतामा मात्र होइन, उनीहरूले निर्माण गर्ने संस्थागत संस्कारमा निर्भर छ।
अन्ततः कांग्रेससामु निर्णायक प्रश्न छ-नेतृत्व फेरिएपछि पार्टीको कार्यशैली पनि फेरिन्छ कि फेरि पुरानै प्रवृत्तिले नयाँ नेतृत्वलाई घेर्छ? महाधिवेशनमा उठेका सुधारका अपेक्षा व्यवहारमा रूपान्तरण हुन्छन् कि आफ्ना पक्षका उम्मेदवार जिताउने प्रतिस्पर्धामै सीमित रहन्छन्? अनि फरक विचार र असन्तुष्टिलाई समेट्दै कांग्रेसले साझा राजनीतिक यात्रालाई अगाडि बढाउन सक्छ कि सक्दैन?
यी प्रश्नको उत्तर भाषण, नारा वा राजनीतिक दाबीले होइन, आगामी दिनका निर्णय, संगठनात्मक अभ्यास र जनताले अनुभव गर्ने परिणामले दिनेछन्।
नेतृत्व परिवर्तन अवसर हो, तर राजनीतिक संस्कार परिवर्तन अनिवार्य सर्त। कांग्रेसका लागि अबको वास्तविक परीक्षा यही हो-व्यक्ति र समूहको शक्ति होइन, विधि, विचार, एकता र जनविश्वासलाई पार्टीको केन्द्रमा स्थापित गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन?
कांग्रेस बदलिनु भनेको केवल नयाँ नेतृत्व आउनु होइन; आफूलाई हुर्काएको राजनीतिक संस्कारका कमजोरी पहिचान गरेर त्यसलाई सच्याउने साहस गर्नु पनि हो।
विशेष महाधिवेशनको मागदेखि नेतृत्व परिवर्तनसम्मको यात्राले साँच्चिकै सार्थकता पाउने हो भने अबको प्राथमिकता आफ्ना उम्मेदवारको विजयको हिसाब राख्नु होइन, पार्टीको सामूहिक भविष्य निर्माण गर्नु हुनुपर्छ।
किनकि कांग्रेसलाई कमजोर बनाउने खतरा नेतृत्वमा को पुग्यो भन्ने प्रश्नमा मात्र छैन; नेतृत्वमा पुगेपछि उसले कस्तो संस्कार स्थापित गर्छ र कार्यकर्ताले कस्तो राजनीतिक संस्कारलाई स्वीकार गर्छन् भन्ने प्रश्नमा पनि छ। यही आत्मसमीक्षा गर्न सके १५औँ महाधिवेशन परिवर्तनको वास्तविक प्रस्थानबिन्दु बन्न सक्छ। नसके नेतृत्व फेरिए पनि प्रवृत्ति फेरिएको मान्न सकिने छैन।
