मुस्ताङ । हिमाल पारीको जिल्ला मुस्ताङ न्यूयोर्क टाइम्सले सन् २०२४ मा घुम्नै पर्ने विश्वका ५२ वटा गन्तव्यमध्ये ३७ औँ नम्बरको सूचीमा समावेश गरेपछि यसले थप चर्चा बटुलेको छ । वास्तवमा मुस्ताङ पुग्ने हुटहुटी हरेक पर्यटकलाई हुने गर्छ । मुक्तिनाथ, जोमसोम, लोमान्थाङ र कागबेनी पर्यटकको रोजाइमा पर्छ । तर मुस्ताङका हरेक स्थान घुम्न लायक छन् ।
जोमसोम भन्दा लगभग ९० किलोमिटर माथि लोमान्थाङ उक्लिनेहरूले झनै रोमाञ्चक अनुभूति गर्न सक्छन् । खुल्ला र पठार क्षेत्र रहेको लोमान्थाङको सिरसिरे बतास, हिमाली मरुभूमि, ऐतिहासिक केभ(गुफा)हरू, लोभलाग्दो र अनौठो संस्कृति, मिजासिला गाउँले साथै नेपाल–चीनको सीमा नाका कोरोला नजिकैका सेताम्मे समथर फाँटहरूको यात्रालाई जीवनभरका लागि अविस्मरणीय बनाइदिन्छ ।
कालिगण्डकी नदीको तिरैतिर उराठ डाँडाहरू पार गर्दै पुगिने लोमान्थाङ साहसिक यात्रीहरूका लागि एउटा अब्बल गन्तव्य बनिरहेको छ । सन् १९९० को दशकयता मात्र विदेशीका लागि खुला गरिएको यहाँ पुग्दा मन साँच्चै रोमाञ्चक हुन्छ ।
आँखै अगाडि देखिने निलगिरी र धौलागिरि हिमालको दृश्यले मन चञ्चल बनाइदिन्छ । र प्राचीन गुफाहरूले ध्यान खिच्छ । तीर्थाटन, घुमघाम, साहसिक पदयात्रा, चलचित्र र म्युजिक भिडियो निर्माणको विशिष्ट गन्तव्य बनिसकेको तल्लो मुस्ताङपछि सँगै माथिल्लो मुस्ताङ र मुस्ताङ्गी राजाको दरबार रहेको लोमान्थाङ पछिल्लो समय नयाँ गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ ।
जोमसोमका होटल व्यवसायी कृष्ण सुवेदी बलिउडका चर्चित कलाकारले फिल्म सुटिङको गन्तव्य मुस्ताङलाई त्यसै मानेका होइनन् भन्दै प्रशंसा गर्छन् । हुन पनि दुई दशक पहिले नै अभिताभ बच्चनले मुस्ताङ टेकेका रहेछन् ।
सुवेदी भन्छन्,‘कुनै समय फिल्म ‘खुदा गवाह’को सुटिङ गर्न अमिताभ बच्चन, श्रीदेवी, डेनी डेङजोम्पा आउनुभएको यहाँका अग्रजहरुले बताउने गर्नुहुन्छ ।
उहाँहरूले यहाँका होटल व्यवसायीहरूसँग खिचेका तस्बिरबाट स्पष्ट हुन्छ । किन उहाँहरूले यही ठाउँलाई रोजे तपाईँ आफैँ अनुमान लगाउनुहोस् ?’ हुन पनि मुस्ताङ भनेपछि जोकोही पुग्न लालायित हुन्छन् । फिल्म सुटिङ मात्र होइन कतिपय जोडीको हनिमुन गन्तव्य पनि मुस्ताङ बन्ने गरेको छ ।
मुस्ताङको पूर्वमा मनाङ, पश्चिममा डोल्पा, दक्षिणमा म्याग्दी र उत्तरमा तिब्बत पर्छ । मुस्ताङ अन्नपूर्ण हिमशृङ्खलाको उत्तरमा पर्ने भएकाले एकदमै कम पानी पर्ने जिल्ला पनि हो । मुस्ताङ उक्लिसकेपछि निलगिरी र धौलागिरि हिमाल आँखै अगाडि टल्किरहेको देख्न पाइन्छ । लोमाथान्ङबाट यी हिमाल झनै नजिकै देखिन्छ ।
लोमान्थाङ भने साहसिक पदयात्री, घुमन्ते र खोज अनुसन्धानकर्ताहरूका लागि रमाइलो गन्तव्यका रूपमा परिचित छ । त्यसमध्ये हालै मात्र सडक संजालले जोडिएको कोरला नाका र नजिकै रहेको लोमान्थाङ पछिल्लो समय चर्चामा छ ।
नेपाल–चीनबिचको संवादपछि कोरला नाका खुल्ने तरखरमा छ । कोरलाबाट कैलाश मानसरोवर पुग्न नजिक पर्छ । नाका खुलेपछि मुस्ताङको पर्यटनले थप उचाइ लिने लोमान्थाङका पर्यटन व्यवसायी छेवाङ गुरुङ बताउँछन् ।
उनी भन्छन्,‘मुस्ताङका सबै स्थान घुम्न लायक छन् । त्यसमध्ये लोमान्थाङमा मुस्ताङ्गी राजाको दरबार अवलोकन गर्न धेरै आन्तरिक पर्यटक आउने गरेका छन् । अन्नपूर्ण राउन्ट यात्रा सकेर विदेशीहरु लोमान्थाङ आइपुग्छन् ।
पुरातात्वीक महत्व बोकेको प्राचीन गुफा, राजदरबार, नाकाको समथर भू–भाग, नौलो भू–वनोट र मानिसहरूको रहनसहन हेरेर रमाउने गर्छन् ।’
विशाल हिमाली मैदानमा पर्खालले घेरिएका लोमान्थाङका घरहरु आफैंमा आकर्षक छन् । घरका छानामाथि राखिएका दाउराका चाङ, बौद्धमार्गीहरुको झन्डा र तिब्बती संस्कृति हेर्दा रोचक लाग्छ ।
आदिमकालको गढी र किल्ला मात्र होइन आफूभन्दा होचो स्थानमा देखिने हिमश्रृंखला नियाल्न पाउँदा लोमान्थाङ अनौठो गन्तव्य लाग्न सक्छ । सिरसिर चलिरहने बतासले आनन्द महसुस गराउँछ ।
पुरातत्त्व महत्वका बस्तुहरूको अवलोकनका लागि यहाँ पुग्नेहरूले दरबार, गुम्बा, किल्ला र मानव बस्तीका गुफा हेरेर नयाँ तथ्य बुझन् सक्छन् । लोमान्थाङ दरबार बाहेक चराङ दरबार र घमी दरबार पनि आकर्षक लाग्न सक्छन् । भेडा चर्ने फाँट र याकहरू घुमन्तेहरूका लागि अझ आकर्षक लाग्छन् ।
१५औँ शताब्दीताका निर्माण भएका थुप्तेन गुम्बा, मोन्खर दरबार, छयोदेन गुम्बा, झयाम्पाल गुम्बाहरू साँचै रोचक लाग्छन् ।
आठौँ शताब्दीतिर तिब्बतका राजा ढिक्सुन थक्चेनले निर्माण गरिएको भनिएको विश्वकै पुराना गुम्बा, मान्हे र चैत पनि लोमान्थाङ क्षेत्रमै रहेको बताइन्छ । त्यसैले पनि बौद्ध दर्शनका अध्येता वा बौद्धमार्गीहरुका लागि उपल्लो मुस्ताङ रोजाइमा पर्ने गरेको छ । तिजी पर्व, यार्तुङ जात्रा यहाँको आकर्षण हो ।
उपल्लो मुस्ताङको लोमान्थाङबाट २२ किलोमिटर टाढा कोरोला नाकाको नेपाली भूमिमा पुगेर धेरै नेपालीहरू रमाउने गर्छन् । २४ नम्बर पिलर अघिल्तिरको घमाइलो फाँट र सेताम्मे हिउँमा रमाउनेहरू प्रशस्त भेटिन्छन् ।
अहिले चौडा सडक कोरोला नाकासम्मै पुगेकाले घुम्न असहज छैन । कुनै समय तिब्बत–नेपाल–भारतको नुन व्यापारको मार्ग मानिएको यो स्थान पुगिसकेपछि दामोदर कुण्डसम्म जानेहरू पनि प्रशस्त भेटिन्छन् ।
दामोदर कुण्ड उपल्लो मुस्ताङको पूर्वी उत्तर र मनाङ जिल्लाको तिलिचो ताल भन्दा पश्चिम दामोदर हिमालको काखमा रहेको छ । जोमसोमदेखि करिब १२० किलोमिटर टाढा छ ।
पुग्न दुई दिन पैदल लाग्छ । लोमान्थाङ पुगेपछि छोटो दूरीको पदयात्रा, स्याउ तथा ओखर खेतीको अवलोकन पनि गर्न सकिन्छ । मुस्ताङबाट पदयात्राका लागि तिलिचो पिक, याककावा पिक, टुकुचे धम्पुस पिक, टुकुचे पिक हिमाल टुकुचे मार्चे लेक, टुकुचे बतासे लेक, टुकुचे नाथांग खर्क लोकप्रिय छन् ।
मुक्तिनाथसँगै शिवालय मन्दिर (पुथाङ), गणेश मन्दिर (जोमसोम) टुकुचे गुम्बा कोबाङ, टुकुचे क्युपर् गोम्पा, टुकुचे गोम्पसम्प, टुकुचे मकल् गुम्बा टुकुचे रानी गुम्बा, मार्फा गुम्बा चर्चित धार्मिक स्थल हुन् । मुस्ताङमा भोटे गुरुङ, विष्ट र ठकुरी जातीहरूको वाहुल्य छ भने दक्षिणतिर थकाली समुदायको अतिरिक्त दलित तथा अन्य जातीहरूको बसोबास रहेको पाइन्छ ।
कसरी पुग्ने ?
समुद्री सतहदेखि ३८४० मिटरको उचाइमा रहेको लोमान्थाङसम्म मोटर बाटो पुगेको छ । ठूला पहाड र चट्टानहरु फोरेर निर्माण गरिएको कच्ची तर फराकिलो सडक छ । मोटर यात्रा गर्दा पट्यार लाग्दैन ।
करिब २५–३० किलोमिटरको यात्रामा भेटिने एकान्त बस्ती र सडक छेउमा होटलहरु खुलेका छन् । तर मेन्यू निकै महँगो छ । किनकि पोखरा र बेनीबाट मोटरबाटै पुग्ने खाद्यय सामग्रीको धुवानी चर्को पर्ने व्यापारीहरू बताउने गर्छन् ।
सादा खानाको ३ सय ५० देखि ४ सय ५० रुपैयाँसम्म पर्छ । होटलका कोठाहरू पाँच सयदेखि दुई हजार रुपैयाँसम्मका भेटिन्छन् ।
पोखराबाट जोमसोम १ सय १३ किलोमिटर हो । जोमसोमबाट लोमान्थाङ ९० किलोमिटर छ । सार्वजनिक यातायातमा पोखरा–जोमसोम १२ सय रुपैयाँ जोमसोमबाट लोमान्थाङ १८ सय रुपैयाँ गाडी भाडा तोकिएको छ । तर धेरैजसो पर्यटकहरू गाडी रिर्जब गरेर जान्छन् ।
जोमसोममा हवाइ मैदान पनि रहेकाले जहाज पनि जान्छ । लोमान्थाङमा होटल र लजहरू प्रशस्त खुलेकाले गाँसबासको समस्या पर्दैन । सधैँ हिउँ पर्ने भएकाले असोज–कार्तिक वा चैत–वैशाख लोमान्थाङ घुम्नका लागि उपयुक्त समय हो । हुवा र फापरको परिकार साथै च्याङग्राको सुकुटी यहाँ लोकप्रिय छ ।
